IP koruma standardı nedir?
IP koruma derecesi, elektrikli ve elektronik ekipmanların muhafazalarının; tehlikeli bölümlere erişime, katı yabancı cisimlerin girişine ve su girişinin zararlı etkilerine karşı sağladığı korumayı sınıflandırır. Günlük kullanımda IP koruma sınıfı veya IP standardı olarak adlandırılan bu sistemin temel referansı, Uluslararası Elektroteknik Komisyonu tarafından yayımlanan IEC standartları arasındaki IEC 60529'dur.
En basit haliyle… IP kodu, bir cihazın dış gövdesinin hangi büyüklükteki cisimlere, toza ve hangi tür su temasına karşı koruma sağladığını anlatır. İlk rakam katı cisimlerle, ikinci rakam suyla ilgilidir. Ancak su sıçraması, hortumla yıkama ve suya daldırma aynı şey değildir; cihazın üzerindeki kod, her koşulda su geçirmeyeceği anlamına gelmez.
IP kodu nasıl okunur?
Bir IP kodunun temel yapısı, IP harflerini izleyen iki rakamdan oluşur. Örneğin IP65 işaretinde ilk rakam olan 6, muhafazanın standart deney koşullarında toz geçirmez olduğunu; ikinci rakam olan 5 ise belirtilen su jeti deneyine karşı koruma sağladığını gösterir. Bu iki rakam ayrı ayrı değerlendirilmelidir; IP kodu tek bir toplam dayanıklılık puanı değildir.
X ile 0 aynı anlama gelmez. IPX7 ifadesinde katı cisimlere karşı koruma derecesi bu kod içinde belirtilmemiştir; suya karşı koruma ise 7 seviyesindedir. IP6X ifadesinde toz koruması belirtilmiş, su koruması belirtilmemiştir. Buna karşılık 0, ilgili başlıkta koruma bulunmadığını ifade eder. Dolayısıyla IP60 ile IP6X birbirinin yerine kullanılmamalıdır.
Bazı işaretlemelerde rakamlardan sonra ek harfler de bulunabilir. Bunlar tehlikeli bölümlere erişim koruması veya belirli deney koşulları hakkında ilave bilgi verir. Ürün üzerindeki tam işaretleme ve üreticinin açıklaması birlikte okunmalıdır.
İlk rakam: Katı cisimler, toz ve tehlikeli bölümlere erişim
IP0X, bu başlıkta koruma olmadığını belirtir. IP1X, 50 mm ve üzerindeki katı cisimlere; IP2X, 12,5 mm ve üzerindeki katı cisimlere karşı koruma seviyesini ifade eder. IP2X seviyesinde ayrıca standart deney parmağının tehlikeli bölümlere erişememesi değerlendirilir. Bu, cihazın içine hiçbir küçük cismin giremeyeceği anlamına gelmez.
IP3X, 2,5 mm ve üzerindeki; IP4X ise 1 mm ve üzerindeki katı yabancı cisimlere karşı koruma sağlar. Belirtilen seviyeler, standartta tanımlanmış deney cisimleri ve erişim problarıyla değerlendirilir. IP4X gibi bir işaretleme, tek başına toz geçirmezlik beyanı değildir.
IP5X — Toza karşı korumalı: Toz girişi tamamen engellenmek zorunda değildir. Ancak içeri giren tozun miktarı veya biriktiği yer, ekipmanın uygun çalışmasını ve güvenliğini olumsuz etkilememelidir. Bu nedenle ilk rakamı 5 olan IP54, IP55, IP56 ve IP57 sınıflarını tamamen toz geçirmez olarak tanımlamak yanlıştır.
IP6X — Toz geçirmez: Belirtilen standart deney koşullarında muhafazaya toz girmemesi gerekir. Bununla birlikte bu sonuç; kırılmış bir gövde, eksik conta veya sonradan açılmış korumasız bir kablo deliği için geçerli kabul edilemez.
İkinci rakam: Suya karşı koruma
IPX0, suya karşı koruma bulunmadığını gösterir. IPX1, düşey su damlalarına; IPX2, muhafaza normal konumundan 15°'ye kadar eğildiğinde düşey su damlalarına karşı korumayı ifade eder.
IPX3, düşey doğrultudan 60°'ye kadar açıyla gelen püskürtme suyuna; IPX4 ise her yönden gelen su sıçramasına karşı koruma seviyesidir. Burada amaç, belirtilen deney sonucunda suyun zararlı etki oluşturmamasıdır.
IPX5, standartta tanımlanan su jetlerine; IPX6 ise daha güçlü su jetlerine karşı korumadır. IPX6 seviyesini, her basınçta ve her mesafeden uygulanabilecek endüstriyel basınçlı yıkama izni olarak yorumlamak doğru değildir. Deneyde kullanılan debi, meme, mesafe ve süre belirli koşullara bağlıdır.
IPX7, belirli koşullarda geçici suya daldırmaya karşı korumayı; IPX8, üreticinin belirttiği koşullarda sürekli daldırmaya yönelik korumayı ifade eder. Özellikle IPX8 için izin verilen derinlik, süre ve kullanım şartları ürün dokümanından öğrenilmelidir.
IPX9, yüksek basınçlı ve yüksek sıcaklıklı su jetlerine karşı belirli deney koşullarında sağlanan korumadır. Suya daldırma ile sıcak, basınçlı suyla yıkama farklı dayanım koşullarıdır.
Sık kullanılan IP koruma sınıfları
IP20: 12,5 mm ve üzerindeki katı yabancı cisimlere ve standart deney parmağıyla tehlikeli bölümlere erişime karşı koruma sağlar; suya karşı koruma sağlamaz. Toz geçirmez değildir. Pano içine yerleştirilecek bir cihazda uygun olabilir, ancak bu uygunluk pano içindeki gerçek ortam koşullarına bağlıdır. “Bütün ev tipi cihazlar için yeterlidir” şeklinde genel bir sonuç çıkarılamaz.
IP54: Toza karşı korumalıdır ve her yönden gelen su sıçramasına karşı dayanım sağlar. Sınırlı toz girişi mümkün olabilir. Hortumla yıkama, suya daldırma veya koşulsuz dış ortam uygunluğu anlamına gelmez.
IP55: Toza karşı korumalıdır ve standart su jeti deneyinin şartlarını karşılar. IP54'ten farklı olarak su sıçraması yerine su jeti koruması belirtilir; ilk rakam değişmediği için toz geçirmezlik seviyesi artmış olmaz.
IP56: Toza karşı korumalıdır ve güçlü su jetlerine karşı koruma sağlar. İlk rakamın 5 olması nedeniyle tamamen toz geçirmez olarak tanımlanmaz. Su koruması yönünden IP66 ile aynı rakamı taşır; toz koruması yönünden farklıdır.
IP57: Toza karşı korumalıdır ve standartta belirtilen geçici daldırma koşullarına dayanır. Ne tam toz geçirmezlik ne de sınırsız su altında kullanım beyanıdır. Ayrıca geçici daldırma korumasından hareketle güçlü su jetlerine dayanım varsayılmamalıdır.
IP60: Toz geçirmezdir, ancak ikinci rakam 0 olduğu için suya karşı koruma sağlamaz. Toz korumasının yüksek olması, nemli veya yıkanan bir ortam için tek başına yeterli değildir.
IP65: Toz geçirmezdir ve standart su jetlerine karşı koruma sağlar. Suya daldırma sınıfı değildir. Dış ortam uygulamasında kullanılması düşünülüyorsa sıcaklık, güneş ışığı, korozyon ve montaj koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.
IP66: Toz geçirmezdir ve güçlü su jetlerine karşı koruma sağlar. IP65'e göre farklı ve daha ağır bir su jeti deneyini ifade eder. Bununla birlikte sıcak basınçlı yıkama makinesinin yakından uygulanmasına veya su altında kullanıma otomatik izin vermez.
IP67: Toz geçirmezdir ve geçici daldırmaya karşı koruma sağlar. Yaygın kısa açıklama, 1 metre su seviyesinde 30 dakikalık deney şeklindedir; standarttaki kesin yerleştirme koşulları muhafazanın boyutuna göre belirlenir. Bu sınıf, cihazın sürekli su altında çalıştırılabileceğini veya her koşulda içine hiç su girmeyeceğini garanti etmez.
IP68: Toz geçirmezdir ve belirtilen koşullarda sürekli daldırmaya yönelik koruma sağlar. IP68 için bütün ürünlere uygulanabilecek tek bir derinlik ve süre yoktur. Aynı kodu taşıyan iki ürünün izin verilen su derinliği, daldırma süresi ve su altında çalışma koşulları farklı olabilir.
IP69 ve IP69K: Yüksek basınçlı ve yüksek sıcaklıklı yıkama koşullarıyla ilişkilidir. Ancak IEC 60529 kapsamındaki IPX9 ile araç elektrik ekipmanlarına yönelik ISO 20653 kapsamındaki IPX9K işaretlemeleri aynı standart referansı değildir. Ürünün hangi standarda, hangi tam koda ve hangi deney koşullarına göre değerlendirildiği kontrol edilmelidir. Bu işaretlemeler tek başına daldırma uygunluğunu kanıtlamaz.
IP67, IP66'dan her açıdan daha mı korumalıdır?
Hayır. IP66 güçlü su jetlerine, IP67 ise geçici daldırmaya ilişkin koruma bildirir. Bunlar farklı deneylerdir. Benzer şekilde IP68 işaretini görmek, ürünün IP66 su jeti koşullarını da karşıladığını tek başına göstermez. Rakam büyüdükçe bütün önceki su deneylerinin koşulsuz kapsandığı düşünülmemelidir.
Hem güçlü su jeti hem geçici daldırma dayanımı gereken bir uygulamada IP66/IP67 gibi çoklu işaretlemeler veya ilgili deneyleri açıkça kapsayan üretici dokümanları aranmalıdır. Sıcak basınçlı yıkama ile daldırmanın birlikte gerektiği yerlerde de iki koşulun ayrı ayrı doğrulanması gerekir.
Endüstriyel otomasyonda IP sınıfı nasıl seçilir?
Pano içindeki PLC ve sürücüler: IP20 bir PLC veya hız kontrol cihazı, uygun tasarlanmış bir muhafazanın içinde kullanılabilir. Ancak dış panonun koruması ile iç cihazın kendi IP derecesi farklıdır. Cihazı kapalı bir kutuya yerleştirmek tek başına yeterli değildir; sürücünün ısı kaybı, pano içi sıcaklık, montaj boşlukları ve soğutma ihtiyacı da değerlendirilmelidir.
HMI ekranının ön ve arka yüzü: Bir HMI operatör panelinde ön yüz IP65, arka bölüm IP20 olarak belirtilebilir. Bu durumda IP65 değeri, ürünün tamamının suya dayanıklı olduğu anlamına gelmez. Ön yüz korumasının sağlanması da doğru panel kesiti, uygun conta, montaj yüzeyi ve üreticinin belirttiği sıkma koşullarına bağlıdır.
Sahadaki sensör ve bağlantıları: Bir basınç sensörünün IP67 gövdeye sahip olması, açık bırakılmış elektrik bağlantısının da aynı korumayı sağladığını göstermez. Ayrıca sensörün ölçüm bağlantısındaki proses basıncı dayanımı ile dış gövdesinin IP koruması ayrı özelliklerdir; biri diğerinden çıkarılamaz.
Konnektör ve kablo montajı: Konnektörlü kablolarda belirtilen IP derecesi, çoğu zaman uygun karşı parçayla tam birleştirilmiş ve doğru sıkılmış bağlantı için geçerlidir. Kablo çapına uymayan rakor, eksik sızdırmazlık kapağı veya zarar görmüş conta korumayı bozabilir. Bağlantının takılı ve sökülmüş durumlarına ait koruma bilgileri ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
Komple panonun koruması: Pano malzemeleri, kapı contası, kablo girişleri, butonlar, ekranlar ve soğutma elemanları birlikte değerlendirilir. IP66 bir boş muhafazaya koruması doğrulanmamış fan veya kablo girişi eklenmesi, tamamlanmış panonun aynı dereceyi koruduğunu göstermez. Alçak gerilim pano uygulamalarında IP koruması, ilgili IEC 61439 pano gerekleri ile birlikte ele alınmalıdır.
Yüksek IP derecesi neleri garanti etmez?
IP kodu tek başına dış ortam ömrü, kimyasal dayanım veya korozyon dayanımı belgesi değildir. Güneşin UV etkisi, tuzlu ortam, yağ, kesme sıvısı, deterjan, sıcaklık değişimi, buzlanma ve mekanik darbe ayrıca değerlendirilir. Su girişine karşı koruma, muhafaza içinde sıcaklık değişimiyle oluşabilecek yoğuşmayı da otomatik olarak önlemez. Patlayıcı ortam uygunluğu ise ayrı bir güvenlik konusudur.
Bu nedenle “IP65 olduğu için açık havada her yerde çalışır”, “IP67 olduğu için basınçlı suyla yıkanabilir” veya “IP69K olduğu için her temizlik kimyasalına dayanır” gibi ifadeler kullanılmamalıdır. Doğru seçim; IP kodu, malzeme özellikleri, çalışma ortamı ve üreticinin kullanım sınırlarının birlikte değerlendirilmesidir.
IP ile NEMA koruma dereceleri aynı mıdır?
IP ve NEMA muhafaza sınıflandırmaları birebir aynı değildir. NEMA tipleri, ilgili tipe bağlı olarak korozyon veya dış buz oluşumu gibi IP kodunda aynı şekilde sınıflandırılmayan ek koşulları da kapsayabilir. Örneğin bir muhafazanın IP66 olması, tek başına NEMA Type 4X uygunluğunu kanıtlamaz. Projede hangi sınıflandırma isteniyorsa ürünün o sınıflandırmaya ilişkin beyanı kontrol edilmelidir.
Ürün seçerken hangi bilgiler istenmelidir?
Yalnızca katalogdaki IP rakamına bakmak yerine tam model kodu, uygulanan standart, korumanın geçerli olduğu yüzey veya bölüm, montaj şartları ve deney kapsamı incelenmelidir. Daldırma gereken uygulamalarda derinlik ve süre; yıkama gereken uygulamalarda su sıcaklığı, basınç ve uygulama sınırları öğrenilmelidir. Deney raporundaki numune ile satın alınan ürünün gövde, conta, bağlantı ve aksesuar düzeni aynı olmalıdır.
IP işaretlemesi tek başına bağımsız üçüncü taraf sertifikası bulunduğunu göstermez. İhtiyaç duyulan uygulamalarda uygunluk beyanı, deney raporu ve varsa sertifikanın kapsamı ayrıca incelenmelidir. Standardın deney koşulları, ürünün kullanım kılavuzunun yerine geçmez.
IP koruma sınıfları konu rehberi
Temel koruma dereceleri: IP00 | IP20 | IP21 | IP30 | IP40 | IP50
Toz ve su koruması: IP54 | IP55 | IP65 | IP66 | IP67 | IP68 | IP69 | IP69K ve ISO 20653
İlgili standartlar: Endüstriyel standartlar | IEC standartları | IEC 61439 pano standartları
İlgili otomasyon ürünleri: Pano malzemeleri | HMI operatör panelleri | Basınç sensörleri | Konnektörlü kablolar | Hız kontrol cihazları