Analog sinyal nedir?

Bir ölçüm değeri elektriksel bilgiye nasıl dönüşür?
Merhaba dostlar, analog sinyal, bir büyüklüğü belirli bir aralık içindeki sürekli değerlerle temsil eden sinyaldir. Endüstriyel otomasyonda bilgi çoğunlukla gerilim veya akım seviyesiyle taşınır. Örneğin bir sensör, basıncı elektriksel çıkışa dönüştürür; PLC bu çıkışı okuyarak basıncın kaç bar olduğunu hesaplar. Böylece sistem yalnızca “basınç var mı?” sorusunu değil, “basınç ne kadar?” sorusunu da cevaplar.
Analog, sinyalin mutlaka sinüs biçiminde veya sürekli hareket halinde olması demek değildir. Sabit basınçta sabit kalan 12 mA da analog bir ölçüm sinyalidir. Mikrofonun çıkışı, sıcaklık vericisinin akımı ve bir konum algılayıcısının gerilimi farklı analog sinyal uygulamalarıdır. Amplifikatörler sinyali yükseltir, filtreler belirli frekans bileşenlerini bastırır; analog sistemlerin kullanım alanı yalnızca sensör okumakla sınırlı değildir.
Editörün notu: “Analog her zaman daha kararsızdır”, “dijital sinyal bozulmaz” veya “analog daha fazla veri taşır” ifadeleri doğru genellemeler değildir. Sonucu devre tasarımı, bant genişliği, gürültü, çözünürlük ve bağlantı koşulları belirler. Analog sinyalin sürekli değerlerle temsil edilmesi, gerçek bir sistemin sonsuz doğrulukta ölçüm yapabildiği anlamına gelmez.
Analog ve dijital arasındaki gerçek fark
Bir analog giriş, giriş seviyesini ölçer; sıradan bir dijital giriş ise tanımlanmış eşiklere göre açık/kapalı bilgisini algılar. Örneğin basınç şalteri yalnızca ayarlanan sınırın aşılıp aşılmadığını bildirirken, basınç vericisi 3,2 bar gibi bir ölçüm değeri sağlar. Analog giriş ile dijital giriş arasındaki fark, sahada hangi bilginin gerektiğine göre değerlendirilmelidir. Dijital haberleşme ise sayısal kodlarla çok sayıda ölçüm ve durum bilgisi taşıyabilir; tek bir aç/kapa girişiyle aynı şey değildir.
Dijital hatlarda da gerilim düşümü, parazit ve zamanlama hataları oluşabilir. Alıcı, fiziksel seviyeleri geçerli mantık durumları olarak yorumlar; eşikler veya zamanlama sınırları aşılırsa veri hatası doğabilir. Karma sistemlerde analog-dijital dönüştürücü (ADC) ölçümü sayısallaştırır; dijital-analog dönüştürücü (DAC) ise sayısal komuttan analog çıkış üretir. Bu yüzden bir cihazın ekranının dijital olması, giriş ve çıkışlarının da dijital olduğu anlamına gelmez.
PWM de doğrudan 0–10 V analog çıkış değildir. Darbelerin görev oranı bilgi taşır. Uygun filtre veya dönüştürücüyle analog seviyeye çevrilebilir; alıcının PWM kabul ettiği doğrulanmadan analog girişe bağlanmamalıdır.

0–10 V, 4–20 mA ve diğer yaygın aralıklar
0–10 V gerilim sinyali: Bilgi, sinyal ucu ile referans ucu arasındaki analog gerilim seviyesindedir. 0–10 V çıkışlı sensörlerde örneğin 0 V alt ölçüm sınırını, 10 V üst sınırı temsil edebilir. Uygun bir potansiyometre de sürücünün kendi referans beslemesiyle hız komutu üretebilir. Gerilim girişinde giriş empedansı, kaynak kapasitesi ve doğru sinyal referansı önemlidir; yanlış ortak bağlantı ölçüme doğrudan hata ekleyebilir.
4–20 mA akım sinyali: Bilgi, çevrimden geçen analog akım değerindedir. 4–20 mA çıkışlı sensörlerde alıcı, akımı ölçer. Verici yeterli çalışma gerilimine sahip olduğu sürece kablo direncinin oluşturduğu gerilim düşümü ölçüm akımını doğrudan değiştirmez. Ancak besleme yetersiz veya toplam yük fazla olduğunda verici akımı ayarlayamaz; özellikle üst ölçüm değerlerine ulaşamaz. Dolayısıyla akım çevrimi de gerilim bütçesiyle sınırlıdır.
Canlı sıfır: 4 mA, ölçüm aralığının alt sınırını temsil eder; örneğin 0–10 bar vericide 4 mA = 0 bar olabilir. Kopuk çevrimde görülebilen 0 mA, bu geçerli alt ölçüm değerinden ayrılabilir. Bununla birlikte her düşük akım yalnızca kablo kopması demek değildir; enerji kesintisi, bağlantı veya verici arızası da araştırılmalıdır. Arıza eşikleri cihazın tanılama özelliklerine göre değerlendirilir.
Ayrıca 0–20 mA, 1–5 V ve ±10 V aralıkları da kullanılır. Çift kutuplu ±10 V bazı sürücülerde yönlü hız veya tork komutunu temsil edebilir; anlamı cihaz ayarına bağlıdır. 0–10 V ve 4–20 mA seçimi yapılırken mesafe, parazit, tepki süresi ve giriş uyumluluğu birlikte değerlendirilir. Uygun bir analogdan analoğa dönüştürücü aralıkları eşleştirebilir; her dönüştürücü galvanik izolasyon sağlamaz.
PLC ölçeklendirmesi: 12 mA kaç bar eder?
Çıkışı 4–20 mA, ölçüm aralığı 0–10 bar olan doğrusal bir basınç sensörü düşünelim. Ölçüm değeri, sinyal aralığı içindeki konumundan hesaplanır:
Basınç (bar) = [(I (mA) − 4) / 16] × 10
Buna göre 4 mA = 0 bar, 12 mA = 5 bar ve 20 mA = 10 bar olur. PLC ham sayısal değer veriyorsa aynı mantık kullanılır: Ölçüm = alt ölçüm sınırı + [(ham değer − alt ham değer) / (üst ham değer − alt ham değer)] × ölçüm açıklığı. Alt ve üst ham değerler modülün kılavuzundan alınmalıdır. Özellikle 0–20 mA olarak yapılandırılmış bir girişte, 4 mA’nın ham karşılığı sıfır olmayabilir. Aralık dışı ve arıza değerleri ayrıca işlenmelidir.
Aynı ilke hız komutuna da uygulanır: 0–10 V girişi doğrusal olarak 0–50 Hz’e ayarlanmışsa 5 V, 25 Hz komutudur. Bu, motorun kesin olarak belirli bir devirde döndüğünü göstermez; kutup sayısı, kayma, yük ve kontrol yöntemi sonucu etkiler. PLC ile PID kontrolünde de geri beslemenin doğru birime ölçeklenmesi gerekir; yanlış aralık, doğru ayarlanmış bir kontrolörü bile hatalı çalıştırabilir.
Çözünürlük, doğruluk ve örnekleme aynı şey değildir
Çözünürlük, sayısallaştırmada ayırt edilen basamaklarla ilgilidir. İdeal 12 bit ADC, 4096 kod üretir; 0–10 V tam aralık için bir kodun gerilim genişliği yaklaşık 2,44 mV olur. Bu sayı, toplam ölçüm hatası değildir. Doğruluk gerçek değere yakınlığı, tekrarlanabilirlik aynı koşullarda sonuçların birbirine yakınlığını anlatır. Sensör hatası, ofset, kazanç hatası, sıcaklık sürüklenmesi ve gürültü birlikte değerlendirilmelidir.
Örnekleme hızı ise sinyalin ne sıklıkla sayısallaştırıldığını belirtir. Bant sınırlı bir sinyalin ideal yeniden oluşturulmasında örnekleme frekansı, en yüksek sinyal frekansının iki katından büyük olmalıdır. Pratikte ek pay ve uygun ADC öncesi alçak geçiren filtre gerekir. Yavaş bir seviye ölçümüyle hızlı titreşim ölçümü aynı donanım ihtiyacına sahip değildir. Aşırı yazılımsal süzme de gecikme ekleyerek kontrol tepkisini yavaşlatabilir.
Kablolama ve parazit: doğru sinyal neden yanlış okunur?
Motor kabloları, kontaktörler ve sürücüler yakınındaki elektromanyetik parazit ölçüm hattına istenmeyen bileşenler ekleyebilir. Sinyal kablolarını güç kablolarından uygun şekilde ayırmak, bükümlü çift kullanmak ve ekran bağlantısını üreticinin önerisine göre yapmak gürültü dayanıklılığını artırır. Ekranın hangi uçtan veya uçlardan bağlanacağına her tesis için geçerli tek bir kural gibi yaklaşılmamalıdır.
Farklı toprak potansiyelleri ölçüm hatası oluşturabilir. Diferansiyel giriş, izin verilen ortak-mod gerilim sınırları içinde ortak etkileri azaltır; galvanik izolasyonla aynı şey değildir. İzolasyon gerekiyorsa modülün veya sinyal ayırıcının bunu gerçekten sağlayıp sağlamadığı kontrol edilmelidir. 4–20 mA birçok saha uygulamasında avantajlı olsa da parazitten tamamen etkilenmez diye düşünülmemelidir.
Sahada kontrol: önce terminal, sonra yazılım
Önce verici çıkışıyla alıcı girişinin aynı tür ve aralıkta olduğunu doğrulayın; menü ayarı kadar varsa donanımsal anahtar konumu da önemlidir. Uygun bir multimetre ile gerilim ilgili iki terminal arasında paralel ölçülür. Akım, uygun mA ölçüm düzeniyle seri ölçülür; akım kademesindeki cihaz gerilim kaynağına paralel bağlanmaz. İki telli çevrimde ayrıca besleme ve aktif/pasif giriş uyumluluğu kontrol edilir.
Bir çevrim kalibratörüyle, makinenin beklenmeyen hareketi önlenecek şekilde 4, 12 ve 20 mA uygulanarak alt, orta ve üst noktalar sınanabilir. Terminalde doğru sinyal varken ekranda yanlış değer görülüyorsa giriş yapılandırması ve ölçeklendirme araştırılır. Terminaldeki sinyal de yanlışsa verici, besleme, yük ve kablolama incelenir. Böylece ölçüm zincirinin hangi bölümünde hata olduğu belirlenir.
İlgili cihazlar ve devam konuları
Analog sinyal kontrol cihazları, hız kontrol cihazları, sensörler ve analog giriş/çıkış yapısı.
Teknik kaynaklar
Analog Devices — AN-1312: 4–20 mA ölçümü ve akım çevriminin çalışma koşulları
Texas Instruments — TIDA-01633: Gerilim/akım giriş ve çıkışları için referans tasarım
Tektronix — ABCs of Probes: Mantık eşikleri, prob yüklemesi ve sinyal ölçümü
NI — Analog sinyalin sayısallaştırılması, örnekleme ve aliasing
NI — Analog sinyallerde saha kablolaması, referans bağlantıları ve gürültü
Fluke — 4–20 mA çevriminin bileşenleri, canlı sıfır ve saha kontrolü