
Dijital-analog dönüştürme nedir?
Dijital-analog dönüştürme, sayısal bir değerin ona karşılık gelen elektriksel gerilim veya akıma çevrilmesidir. Bu işi yapan devreye DAC — Digital-to-Analog Converter denir. Bilgisayarın veya PLC'nin hesapladığı sayı, DAC ve uygun çıkış devresi sayesinde başka bir cihazın okuyabileceği analog sinyale dönüşür. Ses çıkışı, test sinyali üretimi ve endüstriyel analog giriş–çıkış sistemleri bunun örnekleridir.
DAC bir sayıyı gerilime nasıl dönüştürür?
DAC, referans gerilimini veya referans akımını temel alır. Sayısal koda göre anahtarlanan devre elemanları bu referansın belirli bir oranını çıkışa aktarır. Besleme gerilimi ile referans gerilimi aynı kavram değildir. Örneğin 24 V ile beslenen bir cihazın analog çıkışı 0–10 V olabilir.
Sayısal bilgi ikili sayı sistemiyle temsil edilir. Her bit 0 veya 1 olsa da çok bitli kelime birçok farklı sayıyı ifade eder: 8 bit → 256 kod, 12 bit → 4096 kod, 16 bit → 65536 kod. DAC bu kodlara farklı çıkış seviyeleri atar. ADC bunun ters yönünü gerçekleştirir: analog büyüklüğü sayısal koda çevirir.
Örnek: 8 bit DAC ve 5 V referans
İdeal, tek kutuplu ve birim kazançlı bir DAC modeli için aşağıdaki ilişki kullanılabilir. Burada D sayısal kod, N bit sayısı ve Vref referans gerilimidir:
Vout = Vref × D / 2N
Bir kodluk adım (1 LSB) = Vref / 2N
N = 8 ve Vref = 5 V olduğunda kodlar 0–255 aralığındadır; ideal adım yaklaşık 19,53 mV olur.
| Sayısal kod | 8 bit ikili gösterim | İdeal çıkış |
|---|---|---|
| 0 | 00000000 | 0 V |
| 64 | 01000000 | 1,25 V |
| 128 | 10000000 | 2,50 V |
| 192 | 11000000 | 3,75 V |
| 255 | 11111111 | ≈ 4,9805 V |
En büyük kodun bu örnekte 5 V'a tam ulaşmaması hata değildir. 255 kodu, referansın 255/256'sını üretir. Kazanç, ofset veya farklı çıkış aralığı kullanan DAC'lerin aktarım denklemi değişebilir. Gerçek cihazda kullanılacak formül veri sayfasından alınmalıdır.
Endüstriyel cihazlarda 0–10 V ve 4–20 mA
Bir analog çıkış modülü, DAC'nin ürettiği seviyeyi uygun çıkış katıyla 0–10 V, ±10 V veya 4–20 mA gibi aralıklara taşır. Gerilim sinyali ile akım sinyali farklı bağlantı ve yük şartlarına sahiptir; alıcı cihazın analog girişi seçilen çıkışla uyumlu olmalıdır.
%0–100 komut 0–10 V aralığına atanmışsa %50 komut yaklaşık 5 V'tur. Aynı komut 4–20 mA aralığına atanırsa yaklaşık 12 mA olur. Bu, modülün mühendislik ölçeklemesidir; iç DAC kodunun mutlaka belirli bir sayıya eşit olduğunu göstermez.
Bu sinyal bir hız kontrol cihazına frekans isteği, basınç kontrolünde vana komutu veya sıcaklık kontrolünde güç isteği iletebilir. DAC çıkışı komut sinyalidir; motoru veya ısıtıcıyı doğrudan besleyen güç çıkışı değildir. Ayrıca her sıcaklık kontrol cihazında analog çıkış bulunmaz; bazı modeller röle veya SSR sürme çıkışı kullanır.
Başlıca DAC yapıları
R–2R merdiven DAC: R ve 2R değerlerindeki dirençlerden oluşan ağ, anahtarlar yardımıyla bit ağırlıklarını çıkışta birleştirir. Doğrulukta direnç oranlarının eşleşmesi önemlidir. Direnç dizisi ve akım yönlendirme gibi başka DAC mimarileri de vardır.
PWM ile analog çıkış: Darbe genişlik modülasyonunda görev oranı değiştirilir; uygun alçak geçiren filtre darbeleri ortalayarak analog seviyeye yaklaştırır. Filtre, kondansatör ve dirençlerle kurulabilir. 0–5 V PWM'nin %50 görev oranındaki ideal ortalaması 2,5 V'tur; fakat filtrelenmemiş uçta hâlâ 0 V ve 5 V darbeleri bulunur. Daha fazla süzme dalgalanmayı azaltırken tepkiyi yavaşlatabilir.
Sigma-delta DAC: Sayısal veriyi yüksek hızlı bir anahtarlama akışına dönüştürür; gürültü şekillendirme ve çıkış filtreleme ile istenen bantta analog sinyal elde edilir. İç dönüşüm katı tek bitli veya çok bitli olabilir. “Multi-bit” ifadesi tek başına bir DAC'nin daha doğru veya daha kaliteli olduğunu göstermez.
Kuantalama hatası ve gerçek çıkış doğruluğu
Kuantalama hatası sonsuz değildir. Sürekli bir hedef değerin sınırlı sayıdaki seviyeden birine atanmasından doğar. İdeal ve düzgün aralıklı seviyelerde, hedef temsil edilebilir aralık içindeyken en yakın seviyeye yuvarlama hatası en fazla yaklaşık ±0,5 LSB olur. Bu, gerçek devrenin toplam hata sınırı değildir.
Çözünürlük, doğruluk ve hız ayrı özelliklerdir. Referans hatası, ofset, kazanç hatası, doğrusal olmama ve sıcaklık etkileri gerçek çıkışı değiştirir. Kod değiştikten sonra çıkışın istenen toleransa ulaşması için gereken süreye yerleşme süresi denir. Hızlı dalga üretiminde güncelleme hızı, bant genişliği ve çıkış filtresi de değerlendirilir.
Yük kapasitesi de kontrol edilmelidir. Gerilim çıkışının sağlayabileceği akım ve akım çıkışının sürebileceği toplam direnç sınırlıdır. Ayrıca dijital potansiyometre, sayısal olarak ayarlanan bir direnç elemanıdır; her kullanımda bağımsız gerilim veya akım üreten DAC'nin yerine geçmez.