PID Nedir?

PID Nedir? Endüstriyel Kontrolde P, I ve D Ne İşe Yarar?
PID kontrol, bir prosesin ölçülen gerçek değeri ile ulaşılması istenen değer arasındaki farkı sürekli değerlendirerek kontrol çıkışını düzenleyen geri beslemeli bir kontrol yöntemidir. Sıcaklık, basınç, debi, seviye, hız ve konum gibi birçok değişkenin belirli bir değerde tutulmasında kullanılır.
PID kelimesi Proportional, Integral ve Derivative terimlerinin baş harflerinden gelir. Türkçede bunlar Oransal, İntegral ve Türev olarak kullanılır.
Ancak pratikte her kontrol döngüsünün mutlaka P, I ve D'nin üçünü birden kullanması gerekmez. Endüstride birçok uygulama yalnızca P veya PI kontrol ile gayet başarılı çalışabilir.
PID'nin temel görevi basittir:
İstenen değer ile ölçülen gerçek değer arasındaki farkı kabul edilebilir seviyeye indirmek.
PID kontrolünde SP, PV ve çıkış nedir?
Bir PID döngüsünü anlamanın en kolay yolu üç temel değeri ayırmaktır.
SP - Set Point: Prosesin ulaşması istenen hedef değerdir.
PV - Process Variable: Sensörden ölçülen gerçek proses değeridir.
CV veya MV - Control / Manipulated Variable: Kontrolörün prosesi değiştirmek için ürettiği çıkıştır.
Örneğin bir pompa sisteminde hedef basınç 6 bar ise bu değer SP'dir. Basınç sensörü veya transmitter 5,4 bar ölçüyorsa bu değer PV'dir. PID'nin hız kontrol cihazına gönderdiği motor hız referansı ise kontrol çıkışıdır.
Kontrolör, SP ile PV arasındaki farkı değerlendirir.
Hata = Set Değeri - Ölçülen Değer
PID'nin P, I ve D bölümleri bu hataya farklı biçimlerde tepki verir.
P - Oransal kontrol ne yapar?
Oransal bölüm mevcut hataya tepki verir.
Hata büyüdükçe kontrol çıkışına yaptığı katkı da büyür. Hata küçüldükçe oransal düzeltme azalır.
Örneğin basınç set değeri 6 bar iken gerçek değer 3 bar ise kontrolörün güçlü bir düzeltme yapması gerekebilir. Gerçek basınç 5,9 bara ulaştığında gereken düzeltme çok daha küçüktür.
Oransal etkinin büyüklüğü genellikle Kp parametresiyle belirlenir.
Kp artırıldığında sistem çoğu durumda hataya daha güçlü tepki verir. Ancak gereğinden fazla oransal kazanç;
salınım,
hedef değerin aşılması,
gürültülü kontrol çıkışı
ve bazı sistemlerde kararsızlık oluşturabilir.
Daha yüksek Kp her zaman daha iyi kontrol anlamına gelmez.
I - İntegral kontrol ne yapar?
Oransal kontrol bazı proseslerde küçük fakat sürekli bir hata bırakabilir.
İntegral bölümü, hatanın yalnızca o andaki büyüklüğüne değil, ne kadar süredir devam ettiğine de bakar.
Hata devam ettikçe integral etkisi birikir ve kontrol çıkışına ilave düzeltme sağlar.
Bu özellik, prosesin set değerinin biraz altında veya üstünde kalıcı olarak çalışmasını önlemeye yardımcı olur.
Ancak integral etkisi gereğinden güçlü seçilirse sistem yavaş salınımlara veya büyük aşmalara girebilir.
Ayrıca aktüatör fiziksel sınırına ulaşmışken integral birikmeye devam ederse integral windup oluşabilir.
Örneğin pompa zaten maksimum hızda çalıştığı hâlde basınç hâlâ hedefe ulaşamıyorsa integral teriminin sürekli büyümesi daha fazla pompa gücü oluşturmaz; yalnızca kontrolör içerisinde gereksiz birikme yaratır.
D - Türev kontrol ne yapar?
Türev bölümü hatanın veya kullanılan PID yapısına göre ölçüm sinyalinin değişim hızına tepki verir.
Türev etkisini “gelecekteki hatayı kesin olarak tahmin eder” şeklinde anlatmak doğru değildir.
Uygun bir sistemde D etkisi hızlı değişimleri fark ederek sönümlemeye yardımcı olabilir ve aşmayı azaltabilir.
Ancak önemli bir dezavantajı vardır: ölçüm gürültüsüne duyarlıdır.
Gürültülü bir basınç, hız veya konum sinyalinde yüksek türev etkisi kontrol çıkışını gereksiz şekilde hareket ettirebilir.
Bu nedenle birçok endüstriyel proses PI kontrol kullanır ve D terimi ya hiç kullanılmaz ya da çok dikkatli uygulanır.
P, I ve D bileşenlerinin ayrıntılı etkileri ayrı yazımızda daha kapsamlı ele alınmaktadır.
PID sürekli olarak ne yapar?
Bir kontrol döngüsü temel olarak şu sırayı tekrarlar:
1. Sensör proses değerini ölçer.
2. Kontrolör ölçülen değeri set değeriyle karşılaştırır.
3. Aradaki hata hesaplanır.
4. P, I ve gerekiyorsa D etkileri değerlendirilir.
5. Yeni kontrol çıkışı oluşturulur.
6. Vana, motor, VFD, rezistans veya başka bir aktüatör prosesi değiştirir.
7. Sensör yeni sonucu tekrar ölçer.
Bu yapı kapalı çevrim kontrol olarak adlandırılır.
PID kontrolörünün çalışma mantığı ve endüstriyel uygulamaları konusunda bu çevrimi daha ayrıntılı inceliyoruz.
Örnek: sabit basınç kontrolü
Bir hidrofor sisteminin boru hattını 6 bar basınçta tutması gerektiğini düşünelim.
Sistemde bir basınç sensörü veya transmitter gerçek hattı ölçer.
Transmitteri 0-10 bar aralığında ve 4-20 mA çıkışlı kabul edelim.
4-20 mA sinyali PLC veya sürücü içerisinde bar cinsine ölçeklenir.
Kontrol döngüsünde:
SP = 6 bar
PV = transmitterin ölçtüğü gerçek basınç
Çıkış = pompa hız referansı
olabilir.
Tesis tüketimi artar ve basınç 5,2 bara düşerse PID motor hızını artırabilir. Basınç tekrar 6 bara yaklaştıkça gereken düzeltme azalır.
Bu uygulamanın proses tarafı PID ile basınç kontrolü, sürücü tarafı ise VFD ile PID kontrolü sayfalarında ayrıca ele alınmaktadır.
Örnek: sıcaklık kontrolü
Bir fırının 180 °C'de tutulması gerektiğini düşünelim.
Sıcaklık sensörü fırının gerçek sıcaklığını ölçer.
PID çıkışı rezistans, tristör güç kontrol cihazı, SSR veya başka bir ısıtma elemanını yöneten sisteme uygulanabilir.
Sıcaklık prosesleri çoğu zaman basınç ve debi proseslerinden daha yavaştır. Isıtıcı kapatılsa bile sistemde depolanmış ısı nedeniyle sıcaklık bir süre yükselmeye devam edebilir.
Bu nedenle aynı PID ayarlarının hem pompa basıncında hem fırın sıcaklığında kullanılması beklenmez.
Sıcaklık kontrol cihazında PID kullanımı bu uygulamayı ayrıca açıklar.
PID ayarı neden gereklidir?
PID kontrolörünün proses davranışına uygun parametrelere ihtiyacı vardır.
Çok düşük kazançlar kontrolü gereğinden yavaş hâle getirebilir.
Çok yüksek kazançlar salınım oluşturabilir.
İntegral etkisi fazla olduğunda aşma ve uzun yerleşme süresi oluşabilir.
Türev etkisi fazla olduğunda ölçüm gürültüsü kontrol çıkışına taşınabilir.
Bu nedenle PID tuning sırasında;
prosesin hızı,
ölü zamanı,
sensör davranışı,
aktüatör sınırları,
istenen cevap hızı,
kabul edilen aşma miktarı
birlikte değerlendirilmelidir.
Kp, Ki ve Kd ayarlarının sistem performansına etkisi için ayrı tuning sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Kp, Ki, Kd ile Kp, Ti, Td aynı şey değildir
PID kontrol cihazları ve PLC üreticileri parametreleri her zaman aynı formatta göstermez.
Bir cihaz Kp, Ki ve Kd kullanırken başka bir cihaz Kp, Ti ve Td kullanabilir.
Özellikle Ki integral kazancı ile Ti integral süresi aynı parametre değildir.
Bu nedenle bir PLC, VFD veya sıcaklık kontrol cihazındaki PID değerlerini başka bir cihaza aynen kopyalamak doğru değildir.
PID parametresinin adı kadar, üreticinin o parametreyi nasıl tanımladığı da önemlidir.
PID'yi kim çalıştırabilir?
PID yalnızca bağımsız proses kontrol cihazlarında kullanılmaz.
PLC içerisinde PID çalıştırılabilir.
Bir VFD kendi dahili PID fonksiyonuyla basınç veya debi kontrolü yapabilir.
Servo sürücüler içerisinde hızlı konum, hız ve tork kontrol döngüleri bulunabilir.
Endüstriyel PC, mikrodenetleyici veya başka bir gerçek zamanlı kontrol sistemi de PID algoritması çalıştırabilir.
Önemli olan yalnızca hangi cihazın hesabı yaptığı değil, sensör bilgisinin doğru alınması ve kontrol çıkışının doğru aktüatöre uygulanmasıdır.
SCADA PID kontrolörü müdür?
SCADA sistemleri PID döngüsünü görüntüleyebilir, set değerini değiştirebilir, trend kaydı tutabilir ve yetkili kullanıcıya tuning parametrelerini gösterebilir.
Ancak hızlı kontrol hesabının mutlaka SCADA bilgisayarında yapılması gerekmez.
Çoğu endüstriyel yapıda PID PLC, RTU, DCS, VFD veya proses kontrol cihazında çalışırken SCADA izleme ve üst seviye yönetim görevini üstlenir.
PID her zaman en iyi kontrol yöntemi midir?
Hayır.
PID son derece yaygın ve güçlü bir yöntemdir; fakat her kontrol problemi için tek çözüm değildir.
Çok uzun ölü zamanlı prosesler, güçlü doğrusal olmayanlıklar, çok değişkenli sistemler veya çalışma sırasında sürekli değişen dinamikler başka kontrol yöntemlerinden fayda görebilir.
Feedforward, kaskad kontrol, gain scheduling, adaptif kontrol ve model tabanlı yöntemler PID ile birlikte veya bazı özel problemlerde onun yerine kullanılabilir.
Bu yöntemlerin farklarını PID ve diğer kontrol stratejileri sayfasında karşılaştırıyoruz.
PID neden bu kadar yaygın kullanılıyor?
PID'nin endüstride uzun yıllardır kullanılmasının birkaç güçlü nedeni vardır.
Çalışma mantığı anlaşılabilir düzeydedir.
Birçok proses için ayrıntılı fiziksel model gerektirmeden iyi sonuç verebilir.
PLC, VFD, servo sürücü ve proses kontrol cihazlarında hazır olarak bulunur.
Devreye alma ve bakım personeli tarafından yaygın olarak bilinir.
PI veya PID yapısı sıcaklıktan basınca, pompadan servo eksene kadar çok farklı sistemlere uyarlanabilir.
Ancak bu yaygınlık, her sisteme aynı parametrelerin uygulanabileceği anlamına gelmez.
PID'nin temel sınırlamaları nelerdir?
PID'nin performansı;
uzun zaman gecikmesinden,
ölçüm gürültüsünden,
aktüatör doygunluğundan,
doğrusal olmayan proseslerden,
çalışma şartıyla değişen dinamiklerden
etkilenebilir.
İntegral windup, türev gürültüsü veya yanlış örnekleme zamanı gibi problemler de dijital PID uygulamalarında önemlidir.
PID algoritmasının sınırlamaları için ayrı sayfamızda bu konuları daha ayrıntılı ele alıyoruz.
PID ayarından önce kontrol edilmesi gerekenler
1. Sensör doğru ölçüyor mu?
2. Analog veya dijital giriş doğru ölçeklenmiş mi?
3. Set değeri ile PV aynı mühendislik biriminde mi?
4. Aktüatör doğru yönde çalışıyor mu?
5. PID çıkışı fiziksel ekipmanın izin verilen sınırlarına uygun mu?
6. Kontrolör uygun zaman aralığında çalışıyor mu?
7. Sensör veya giriş filtresi gereğinden fazla gecikme oluşturuyor mu?
8. Proses gerçekten istenen set değerine ulaşabilecek kapasitede mi?
9. Manual ve Auto çalışma biçimleri doğru yapılandırılmış mı?
10. Ölçüm veya aktüatör arızasında sistemin ne yapacağı belirlenmiş mi?
Bu kontroller yapılmadan yalnızca Kp, Ki ve Kd ile uğraşmak çoğu zaman gereksiz zaman kaybettirir.
PID çalışmıyorsa sorun her zaman tuning değildir
PID çıkışı %100 olduğu hâlde basınç yükselmiyorsa pompa yetersiz olabilir.
PID çıkışı değişiyor fakat vana hareket etmiyorsa aktüatör problemi vardır.
Basınç sabit olduğu hâlde PLC değeri dalgalanıyorsa sensör, analog giriş veya kablolama araştırılmalıdır.
Sıcaklık sürekli hedefi aşıyorsa yalnızca Kp değil; termal atalet, sensör konumu ve integral etkisi de incelenmelidir.
Bu nedenle PID sorun giderme tuning işleminden ayrı bir konu olarak düşünülmelidir.
İlgili PID Konuları
PID temelleri: P, I ve D Bileşenleri - PID Nasıl Çalışır? - PID Kazanç Ayarı
Kararlılık ve proses davranışı: Zaman Gecikmesi ve Proses Dinamikleri - Farklı Proses Tipleri - Kararlı PID Kontrolü - PID'nin Sınırlamaları
Kontrol platformları: PLC ile PID - VFD ile PID - Servo Motor ile PID - SCADA ile PID
Proses uygulamaları: Basınç Kontrolü - Akış Kontrolü - Seviye Kontrolü - Sıcaklık Kontrolünde PID
İleri kontrol yaklaşımı: PID ve Diğer Kontrol Stratejileri
PID parametre adları, kazanç biçimleri, integral ve türev tanımları, örnekleme zamanı ve Auto/Manual davranışı kullanılan PLC, sürücü veya proses kontrol cihazına göre değişebilir. Gerçek cihaz ayarları üretici dokümanına göre doğrulanmalıdır.