K tipi (Nicr-Ni) sensör nedir?

K tipi termokupl nedir, NiCr NiAl termokupl çalışma prensibi, Seebeck EMK ve soğuk uç kompanzasyonu

K tipi termokupl, sıcaklığı iki farklı termoelektrik alaşım arasında oluşan elektromotor kuvveti — EMK — ölçerek belirleyen, endüstride en yaygın kullanılan termokupl tiplerinden biridir.

K tipi termokuplun pozitif iletkeni esas olarak nikel-krom alaşımı (NiCr), negatif iletkeni ise nikel-alüminyum esaslı alaşımdır (NiAl). Türkiye'de ve bazı eski cihaz dokümanlarında “NiCr-Ni” ifadesi sık görülse de teknik olarak yalnız “nikel” demek negatif bacağın alaşım yapısını eksik tarif eder.

En basit haliyle: K tipi termokupl sıcaklığı doğrudan “voltaj = derece” şeklinde ölçmez. Sıcak ölçüm bölgesi ile cihazın bağlantı terminallerinin sıcaklığı arasındaki termoelektrik fark bir milivolt sinyali oluşturur. Ölçüm cihazı bu sinyali ve terminal sıcaklığını birlikte değerlendirerek proses sıcaklığını hesaplar.

Bu çalışma prensibinin fiziksel temeli Seebeck etkisidir.

K tipi termokupl nasıl çalışır?

K tipi termokupl iki farklı termoelektrik iletkenden oluşur. Bu iki iletken ölçüm ucunda birleştirilir ve sıcaklık gradyanı altında devrede bir termoelektrik EMK oluşur.

Önemli ayrıntı şudur: EMK yalnız kaynak yapılmış “sıcak uçta üretilen voltaj” olarak düşünülmemelidir. Termoelektrik gerilim, farklı malzemelerin sıcaklık gradyanı altındaki davranışının sonucudur.

Temel ölçüm ilişkisi:

Eölçülen = E(Tsıcak) − E(Treferans)

şeklinde düşünülebilir.

Termokupl tabloları ve IEC/NIST referans fonksiyonları genellikle 0 °C referans bağlantısına göre tanımlandığından cihaz önce terminal sıcaklığını dikkate alır, ölçülen EMK'yi 0 °C referansına dönüştürür ve daha sonra sıcaklığı hesaplar.

Bu nedenle gerçek termokupl ölçümü:

termokupl EMK'si + doğru referans bağlantısı sıcaklığı + uygun referans fonksiyonu

üçlüsüne dayanır.

K tipi termokupl nasıl okunur? NIST ITS-90 tabanlı simülasyon

Termokupl Eğitimi – K Tipi / NiCr–NiAl
PROSES 500.0 °C Gerçek proses sıcaklığı Ölçüm ucu NiCr (+) NiAl (−) DERELL K Tipi Giriş 500.0 °C Raw T/C: 19.62 mV Terminal: 25.0 °C 0 °C ref. EMF: 20.64 mV
Simülasyonda ne oluyor?
• K tipi EMK, sabit 41 µV/°C kabul edilmez; NIST ITS-90 K tipi referans fonksiyonu kullanılır.
• Ölçüm cihazına gelen ham sinyal: E(sıcak) − E(terminal) şeklindedir.
• CJC sırasında cihaz terminal sıcaklığının eşdeğer EMK'sini tekrar ekler.
• Sonra 0 °C referanslı toplam EMK'den sıcaklık hesaplanır.
• Terminal sıcaklığını değiştirdiğinizde ham mV değişir; doğru CJC yapıldığı sürece gösterilen proses sıcaklığı yaklaşık aynı kalır.
• Gürültü arttırıldığında düşük seviyeli termokupl sinyalinin neden dikkatli kablolama gerektirdiği görülebilir.

Not: Bu simülasyon eğitim amaçlıdır. Gerçek termokupl doğruluğunu, prob konstrüksiyonunu, IEC tolerans sınıfını, kablo toleransını, CJC sensörü hatasını, drift ve montaj kaynaklı tüm belirsizlikleri temsil eden bir kalibrasyon sistemi değildir.

K tipi termokuplun sıcaklık aralığı nedir?

K tipi için tek bir “maksimum sıcaklık” vermek doğru değildir.

NIST ITS-90 K tipi referans fonksiyonu yaklaşık −270 °C ile +1372 °C arasında tanımlanmıştır. Buna karşılık güncel IEC 60584-1:2013 sürümünde K tipi EMK referans polinomu için üst bölge 1300 °C ile sınırlandırılmıştır.

Referans fonksiyonunun sıcaklık aralığı, gerçek probun güvenli sürekli çalışma sıcaklığı değildir.

Gerçek kullanım sınırını:

termokupl tel çapı
prob çapı
metal kılıf malzemesi
mineral izolasyon
atmosfer
oksidasyon
titreşim
termokovan
kablo ve bağlantı yapısı

belirler.

Örneğin ince telli veya kablolu bir probun güvenli maksimum sıcaklığı, kalın telli veya uygun mineral izolasyonlu metal kılıflı bir probdan çok daha düşük olabilir.

Bu nedenle ürün seçiminde “K tipi 1300 dereceye çıkar” cümlesi tek başına yeterli değildir.

K tipi termokupl kaç mV üretir?

K tipi termokuplun Seebeck katsayısı sabit değildir. “Yaklaşık 41 µV/°C” değeri belirli sıcaklık bölgeleri için pratik bir yaklaşımdır; bütün ölçüm aralığında sabit katsayı gibi kullanılmamalıdır.

0 °C referans bağlantısına göre bazı K tipi referans değerleri:

Sıcaklık K tipi EMK
−200 °C −5,891 mV
−100 °C −3,554 mV
0 °C 0,000 mV
100 °C 4,096 mV
200 °C 8,138 mV
500 °C 20,644 mV
800 °C 33,275 mV
1000 °C 41,276 mV
1200 °C 48,838 mV

Daha ayrıntılı referans fonksiyonu ve tablo mantığı için Termokupl Referans Tabloları, Polinomlar ve ITS-90 yazısına geçebilirsiniz.

K tipi termokuplun IEC tolerans sınıfları

K tipi termokupl için “doğruluk ±1 °C'dir” şeklinde tek sabit değer kullanmak doğru değildir.

IEC 60584-1 kapsamında K tipi için tolerans sınıfları sıcaklığa bağlıdır.

Sınıf Geçerlilik bölgesi Tolerans
Class 1 −40…+1000 °C ±1,5 °C veya ±0,004×|t|; büyük olan
Class 2 −40…+1200 °C ±2,5 °C veya ±0,0075×|t|; büyük olan
Class 3 −200…+40 °C ±2,5 °C veya ±0,015×|t|; büyük olan

Buradaki tolerans yeni termokupl malzemesinin üretim toleransıdır. Cihaz giriş hatası, CJC hatası, kablo, montaj, drift ve proses gradyanı eklendiğinde toplam sistem ölçüm belirsizliği daha büyük olabilir.

Bu farkı ayrıntılı incelemek için Termokupl Sisteminde Ölçüm Belirsizliği Nasıl Hesaplanır? yazısına geçebilirsiniz.

K tipi termokuplda soğuk uç kompanzasyonu neden gereklidir?

Termokupl yalnız ölçüm ucunun sıcaklığına göre bağımsız bir voltaj üretmez. Cihaza gelen EMK, sıcak uç ile bakır ölçüm terminallerinin bulunduğu referans bölgesinin sıcaklık farkına bağlıdır.

Bu nedenle cihaz terminal sıcaklığını ayrıca ölçer.

Doğru mantık:

E0°C referans = Eölçülen + E(Tterminal)

şeklindedir.

Daha sonra cihaz bu toplam EMK'yi K tipi referans fonksiyonuyla sıcaklığa dönüştürür.

Yani CJC işlemi teknik olarak “terminal sıcaklığını derece olarak ölçüme eklemek” değildir.

Konunun ayrıntılı açıklaması için Termokupl Soğuk Uç Kompanzasyonu Nedir? yazısını inceleyebilirsiniz.

Soğuk uç gerçekten soğuk olmak zorunda mı?

Hayır. “Cold junction” tarihsel bir terimdir. Modern kontrol cihazındaki terminal bölgesi 20 °C, 30 °C hatta başka bir sıcaklıkta olabilir.

Önemli olan CJC sensörünün termokupl-bakır geçiş bağlantılarının gerçek sıcaklığını doğru temsil etmesidir.

Terminal bloğunun bir tarafının diğerinden belirgin biçimde daha sıcak olduğu kötü pano tasarımlarında CJC sensörü tek bir noktayı ölçse bile ek hata oluşabilir. Bu nedenle terminal bölgesinin mümkün olduğunca izotermal olması önemlidir.

K tipi termokupl kablosu nasıl uzatılır?

K tipi termokuplu sıradan bakır kabloyla gelişigüzel uzatmak doğru yöntem değildir.

Termokupl devresinin ölçüm cihazına kadar uygun termoelektrik özelliklerle taşınması için IEC 60584-3 uzatma veya kompanzasyon kablosu kullanılmalıdır.

Uzatma kablosu ile kompanzasyon kablosu aynı şey değildir. Ayrıntılı fark için Termokupl Uzatma ve Kompanzasyon Kablosu Farkı yazısına bakabilirsiniz.

Bakır kablo eklenirse ne olur?

Termokupl alaşımından bakıra geçilen her noktada yeni termoelektrik bağlantılar oluşur.

İki geçiş bağlantısı tam olarak aynı sıcaklıkta bulunuyorsa etkileri birbirini büyük ölçüde götürebilir; fakat sahada bağlantı noktalarının sıcaklıkları farklıysa ölçüm hatası ortaya çıkar.

Bu nedenle en güvenli uygulama, termokupl devresini cihazın uygun terminal bölgesine kadar standarda uygun K tipi uzatma/kompanzasyon kablosuyla taşımaktır.

Kablo renklerine bakarak K tipi anlaşılır mı?

Renk kodları kullanılan standarda göre değişebilir. IEC, ANSI ve farklı yerel uygulamalarda aynı renk sistemini varsaymak hatalı bağlantıya yol açabilir.

Bu nedenle yalnız renge değil, kablo üzerindeki tip işaretine, konektör işaretine ve üretici dokümanına bakılmalıdır.

Topraklı, topraksız ve açık uç K tipi termokupl farkı

Metal kılıflı K tipi problarda ölçüm birleşimi üç temel biçimde yapılabilir.

Topraklı — grounded junction: ölçüm birleşimi metal kılıfa elektriksel olarak bağlanır. Benzer prob geometrisinde hızlı termal cevap sağlayabilir; ancak elektriksel izolasyon daha düşüktür.

Topraksız — ungrounded junction: birleşim metal kılıftan elektriksel olarak izole edilir. Gürültü, ground-loop ve farklı elektrik potansiyeli bulunan sistemlerde avantaj sağlayabilir.

Açık uç — exposed junction: birleşim doğrudan ortama açıktır. Çok hızlı cevap verebilir ancak mekanik ve kimyasal koruması en düşüktür.

Buradaki “grounded” kelimesi koruyucu topraklama anlamına gelmez. Ölçüm birleşiminin metal kılıfa elektriksel olarak bağlı olduğunu ifade eder.

Detay için Topraklı, Topraksız ve Açık Uç Termokupl Farkları sayfasını inceleyebilirsiniz.

Mineral izolasyonlu K tipi termokupl nedir?

Endüstride çok kullanılan MIMS / MI termokupllarda termoelektrik iletkenler metal bir kılıf içinde sıkıştırılmış mineral izolasyonla — çoğunlukla MgO — birbirinden ve kılıftan ayrılır.

Bu yapı:

küçük prob çapı
mekanik dayanım
yüksek sıcaklık kullanımı
bükülebilir yapı
iyi elektriksel izolasyon

sağlayabilir.

K tipi dahil baz metal mineral izolasyonlu termokuplların ilgili standardı için IEC 61515 Mineral İzolasyonlu Metal Kılıflı Termokupllar yazısına geçebilirsiniz.

K tipi termokupl neden zamanla drift yapar?

Termokuplun elektriksel olarak kopmamış olması kalibrasyonunun hâlâ doğru olduğu anlamına gelmez.

Uzun süreli yüksek sıcaklık kullanımı:

alaşım bileşiminde yerel değişim
oksidasyon
kirlenme / kontaminasyon
mekanik gerilme
termoelektrik homojensizlik

oluşturabilir.

Bu durumda termokupl elektriksel olarak “sağlam” görünür ancak aynı sıcaklıkta artık başlangıçtaki EMK'yi üretmeyebilir.

Özellikle uzun süreli yüksek sıcaklık ve ölçüm kararlılığı önemliyse N tipi termokupl da uygulamaya göre karşılaştırılabilir. N tipi, K tipinde görülebilen bazı yüksek sıcaklık drift mekanizmalarını azaltmak amacıyla geliştirilmiş alaşım sistemlerinden biridir.

K tipi termokupl neden yanlış sıcaklık gösterir?

Yaygın nedenler:

cihaz girişinin K yerine başka termokupl tipine ayarlanması
termokupl polaritesinin ters bağlanması
yanlış uzatma veya kompanzasyon kablosu
CJC sensörü / terminal sıcaklığı hatası
kablo eklerinde sıcaklık farkı
VFD ve güç kablolarından endüklenen elektriksel gürültü
ground-loop
probun prosese yetersiz daldırılması
kılıf ve termokovan kaynaklı ısı iletimi
yüksek sıcaklık drift'i
termokupl telinin kimyasal kontaminasyonu

olabilir.

K tipi termokupl ters bağlanırsa ne olur?

Pozitif ve negatif bacaklar ters bağlandığında termoelektrik EMK'nin işareti ters döner.

Özellikle proses sıcaklığı terminal sıcaklığının üzerindeyken cihaz beklenmeyen düşük sıcaklık, negatif yönde sapma veya giriş hatası gösterebilir.

Bağlantı sırasında yalnız kablo rengine güvenmek yerine K tipi polarite işaretleri kontrol edilmelidir.

Termokupl kısa devre olursa ne olur?

Termokupl kabloları proses noktasından önce birbirine kısa devre olursa yeni bir ölçüm birleşimi oluşabilir.

Bu durumda cihaz proses sıcaklığını değil, kısa devrenin oluştuğu noktanın sıcaklığına yakın bir değeri gösterebilir.

Bu arıza, açık devre termokupl gibi her zaman belirgin bir “sensor break” alarmı üretmeyebilir ve sahada teşhisi zor olabilir.

K tipi termokupl doğrudan PLC'ye bağlanabilir mi?

PLC veya modülde gerçek termokupl girişi varsa evet.

Termokupl giriş modülü:

milivolt sinyalini ölçmeli
K tipi referans fonksiyonunu uygulamalı
soğuk uç kompanzasyonu yapmalı
termokupl kopukluğu gibi teşhisleri desteklemelidir

Standart 0–10 V analog girişe K tipi termokupl doğrudan bağlanmaz.

PLC'nin standart analog girişine bağlanacaksa uygun sıcaklık sensörü çeviricisi ile termokupl sinyali örneğin 4–20 mA veya 0–10 V sinyaline dönüştürülebilir.

Standart analog modül mantığı için Analog Giriş ve Çıkış Nedir? yazısı doğru devam sayfasıdır.

K tipi termokupl ile sıcaklık kontrolü nasıl yapılır?

K tipi termokupl ölçüm elemanıdır; ısıtıcıyı doğrudan kontrol etmez.

Tipik zincir:

K tipi termokupl → sıcaklık kontrol cihazı / PLC → kontrol algoritması → SSR / kontaktör → ısıtıcı

şeklindedir.

Kapalı çevrim oransal kontrol gerekiyorsa PID Kontrol Nedir? yazısı, güç çıkış tarafında ise SSR röleler ilgili devam konularıdır.

K tipi termokuplun kullanım alanları

Uygun prob ve kılıf konstrüksiyonuyla K tipi termokupl:

endüstriyel fırınlarda
ısıtma makinelerinde
plastik makinelerinde
metal ısıl