Termokupl Soğuk Uç Kompanzasyonu Nedir?


Doğru sıcaklık için ölçüm ucunu bilmek yetmez

Soğuk uç kompanzasyonu, termokuplun referans bağlantı sıcaklığını hesaba katarak ölçüm ucunun sıcaklığını bulmayı sağlar. İngilizce adı Cold Junction Compensation, kısaltması CJC’dir. Bir termokuplun verdiği gerilim, yalnız ölçüm ucunun sıcaklığına bağlı değildir; referans bağlantıların sıcaklığı da sonucu etkiler.

Seebeck etkisi, iki farklı iletken boyunca sıcaklık gradyanı bulunduğunda termoelektrik gerilim oluşmasıyla ilgilidir. Gerilim yalnız kaynak boncuğunda üretilmez. Uygun ve homojen iletkenlerden oluşan devrede, cihazın gördüğü gerilim ölçüm ve referans sıcaklıklarına karşılık gelen EMK değerlerinin farkıdır.

Editörün notu: “Soğuk uç” bir soğutucu değildir. Referans terminali, ölçüm ucundan daha sıcak da olabilir: sensör −50 °C ölçerken pano terminali +30 °C olabilir. CJC’nin görevi terminali soğutmak değil, gerçek referans sıcaklığını doğru hesaba katmaktır.

Referans bağlantı nerede oluşur?

Termokuplun iki alaşımı cihazın bakır bağlantılarına geçtiğinde, iki ayrı metal geçişi oluşur. Bunların aynı sıcaklıkta bulunması önemlidir. Uygun uzatma kablosu cihaz terminaline kadar devam ediyorsa referans bölgesi burada tanımlanır. CJC sensörü de bu bölgenin sıcaklığını temsil etmelidir; yalnız pano içindeki ortalama hava sıcaklığını bilmek yeterli değildir.

Standart sıcaklık–EMK fonksiyonları 0 °C referansına göre tanımlanır. Laboratuvarda uygun hazırlanmış eriyen buz-su banyosu bu referansı fiziksel olarak sağlayabilir. Endüstride ise cihaz, ölçtüğü terminal sıcaklığını kullanarak aynı referans koşulunu elektronik olarak hesaplar. Bu matematik IEC 60584-1 ve ITS-90 referans tablolarıyla ilişkilidir.

Cihaz iki farklı sıcaklık bilgisi kullanır

Termokupl girişli PLC modülü, ölçüm ucundan gelen düşük seviyeli gerilimi ölçer. Ayrıca terminale yakın bir RTD, termistör veya yarı iletken sıcaklık sensörü referans bölgesinin sıcaklığını belirler. Bu ikinci sıcaklık sensörü prosesi ölçmez; giriş bağlantısının sıcaklığını ölçer. Pt100 gibi bir RTD’nin burada kullanılması, proses termokuplunu Pt100’e dönüştürmez.

Cihaz referans sıcaklığını seçilen termokupl tipinin eşdeğer EMK’sine çevirir, ölçülen gerilime ekler ve toplam gerilimi yeniden sıcaklığa dönüştürür. Dijital cihazlar bunu tablo, polinom veya uygun interpolasyonla yapabilir; analog kompanzasyon devreleri de bulunur.

CJC hesabı: önce gerilim, sonra sıcaklık

Tm ölçüm birleşiminin, Tr referans bağlantıların sıcaklığı olsun. E(T), seçilen termokupl tipinin 0 °C referanslı EMK fonksiyonudur. İki referans geçişinin aynı sıcaklıkta ve iletkenlerin uygun olduğu ideal durumda:

Eölçülen = E(Tm) − E(Tr)
Edüzeltilmiş = Eölçülen + E(Tr)
Tm = E−1(Edüzeltilmiş)

Buradaki E−1, gerilimden sıcaklığa ters dönüşümü ifade eder. 1/E şeklinde bölme değildir. Termokupl karakteristiği doğrusal olmadığından, gerilimden bulunan sıcaklığa terminal sıcaklığını doğrudan derece olarak eklemek genel olarak doğru sonuç vermez.

Sayısal örnek: 25 °C’yi doğrudan eklemek neden yanlış?

Texas Instruments’ın eğitim örneğinde, K tipi termokupl girişinde 24,904 mV ölçülür. Bu değer 0 °C referanslı tabloda yaklaşık 600 °C’ye karşılık gelir. Fakat cihaz terminali 25 °C’dir; K tipi için bu referans sıcaklığının eşdeğer gerilimi yaklaşık 1,000 mV olur.

Cihaz 24,904 + 1,000 = 25,904 mV hesabını yapar. Toplam gerilimden bulunan ölçüm sıcaklığı yaklaşık 623,5 °C’dir. Doğrudan 600 + 25 = 625 °C demek bu örnekte yaklaşık 1,5 °C hata oluşturur. Bunlar yuvarlatılmış eğitim değerleridir; gerçek cihaz uygun referans fonksiyonunu kullanır.

Terminal sıcaklığı ile CJC sensörü aynı şeyi temsil etmeli

CJC sensörü 30 °C ölçerken gerçek metal geçişleri 35 °C’deyse cihaz yanlış referans bilgisi kullanır. Yakındaki güç kaynağı, modülün kendi ısınması veya terminalin yalnız bir tarafına üfleyen fan termal gradyan oluşturabilir. Hassas girişlerde bağlantılar izotermal, yani mümkün olduğunca aynı sıcaklıkta tutulur ve CJC sensörü bu bölgeyle iyi termal temas kurar.

Çok kanallı bir modül tek CJC sensörünü paylaşabilir; ancak bu sensörün bütün ilgili terminalleri yeterli doğrulukta temsil etmesi gerekir. Pano kapağı açıldığında CJC sensörüyle bağlantılar farklı hızlarda soğursa geçici sapma oluşabilir. Kapağın açılmasıyla değer değişmesi tek başına CJC arızasını kanıtlamaz.

Ara metal ve yanlış bakır kablo geçişi

Ara metal kanunu, bir iletkene eklenen farklı metalin oluşturduğu iki yeni bağlantı aynı sıcaklıktaysa ideal olarak ek net EMK oluşmadığını söyler. Bu, rastgele bakır kablonun her yerde doğru olduğu anlamına gelmez. Termokuplun iki alaşımından bakıra yapılan geçişler de bir referans bölgesidir ve sıcaklıkları doğru değerlendirilmelidir.

Termokupldan cihaz terminaline kadar uygun uzatma veya kompanzasyon kablosu kullanılmalıdır. Termokupl kablosu uzaktaki bir kutuda bakıra dönüştürülürse cihazın kendi CJC sensörü o kutunun sıcaklığını ölçmez. Ek hata, uzaktaki geçişle cihaz referans bölgesinin sıcaklıkları farklı olduğunda ortaya çıkar. Uzatma ve kompanzasyon kablosunun farkı, alaşım seçimi, polarite ve kablonun belirtilen sıcaklık sınırları burada önemlidir.

PLC, kontrol cihazı ve transmitterde uygulama

Gerçek termokupl girişi olan bir ısı kontrol cihazı veya PLC modülü, seçilen tip için kompanzasyon ve lineerizasyon yapar. K tipi sensör bağlıyken J tipi seçilirse hem referans gerilimi hesabı hem de sıcaklık dönüşümü yanlış karakteristiği kullanır. Bu bir CJC sensörü arızası değildir; yanlış giriş ayarıdır.

Termokupla yakın bir sıcaklık transmitteri, CJC’yi kendi termokupl girişinde yapıp sıcaklığı 4–20 mA veya 0–10 V sinyaline dönüştürebilir. Bu dönüşümden sonraki kablo termokupl devresi değildir; PLC standart analog sinyali ölçekler. Uzun mesafede yararlı olabilen bu çözümde transmitterin doğruluğu, izolasyonu ve ortam sınırları da değerlendirilir.

CJC hangi hataları düzeltmez?

CJC, sensör toleransını, yanlış polariteyi, hasarlı alaşımı veya VFD kaynaklı elektriksel paraziti düzeltmez. Termokuplun topraklı, topraksız veya açık uç olması da CJC ihtiyacını kaldırmaz. Ölçüm belirsizliğinde sensör, kablo, terminal sıcaklık dağılımı, CJC sensörü ve ölçüm elektroniğinin katkıları birlikte ele alınır.

Kalibratörle kontrol: iki CJC açık diye hata oluşmaz

Termokupl simülasyon modunda uygun kalibratör, kendi terminal sıcaklığını hesaba katarak çıkış gerilimini üretir. Doğru tip termokupl veya uzatma kablosuyla bağlanan ölçüm cihazı da kendi terminalinde CJC yapar. İki cihazda CJC’nin etkin olması bu düzenin normal parçası olabilir; otomatik olarak “çift kompanzasyon” sayılmaz.

Doğrudan mV testi farklıdır. Bakır test kablosuyla 0 °C referanslı tablo gerilimi uygulanıyorsa, yalnız gerilim dönüşümünü sınamak için cihazın CJC’si test prosedürüne göre kapatılır veya referansı 0 °C olarak ayarlanır. Normal dahili CJC açık bırakılırsa terminal düzeltmesi de sonuca eklenir. Bu yüzden mV testi, termokupl simülasyonu ve bütün ölçüm zincirinin doğrulanması aynı test değildir.

Harici buz noktası veya başka bir referans sistemi kullanıldığında ayarlar o sisteme göre seçilir. Önce sensör tipi, kablo ve polarite; sonra referans modu ve terminalin termal koşulları kontrol edilir. Kalibratörle birden fazla sıcaklık noktası denenir ve üreticinin ısınma/kararlılık süresine uyulur. CJC’yi kapatmak, normal endüstriyel ölçümde bir hata giderme yöntemi değildir.

İlgili konular

Seebeck etkisi
Referans tabloları, polinomlar ve ITS-90
Uzatma ve kompanzasyon kablosu farkı
Termokupl sisteminde ölçüm belirsizliği