Pt100 vs Termokupl

Pt100 RTD ve termokupl sıcaklık sensörü karşılaştırması

Sensörün adından önce prosesin ihtiyacına bak

Pt100 ile termokupl arasında her uygulama için geçerli tek bir kazanan yoktur. Pt100 sıcaklığa bağlı direnç değişimini, termokupl ise termoelektrik gerilimi kullanır. Düşük ve orta sıcaklıklarda kararlılık ile düşük belirsizlik ön plandaysa uygun bir Pt100; çok yüksek sıcaklık veya çok küçük ölçüm ucu gerekiyorsa uygun bir termokupl güçlü adaydır.

Kararı yalnız katalogdaki “hassasiyet” satırıyla vermek eksiktir. Proses sıcaklığı, atmosfer, tepki süresi, kablo mesafesi, giriş modülü, montaj ve bakım ihtiyacı birlikte değerlendirilmelidir.

Editörün notu: Aynı çapta görünen iki probun içinde farklı büyüklükte ölçüm elemanları bulunabilir. Bu nedenle “termokupl her zaman hızlıdır” veya “Pt100 her zaman daha doğrudur” demek güvenilir bir seçim kuralı değildir. Bitmiş probun verilerini ve bütün ölçüm zincirini karşılaştır.

Direnç ölçümü ile gerilim ölçümü farklıdır

Pt100, 0 °C’de nominal 100 Ω olan platin RTD’dir. Cihaz küçük bir ölçüm akımı geçirir, gerilimden direnci hesaplar ve sıcaklığa dönüştürür. Pt1000 aynı nominal sıcaklıkta 1000 Ω’dur; uygun giriş ve akım ayarı gerektirir.

Termokuplun iki farklı iletkeni, Seebeck etkisi sayesinde sıcaklık gradyanı altında küçük bir EMK oluşturur. Sensörün ölçüm prensibi harici uyarma akımı istemez; ancak bağlı PLC veya transmitterin beslemesi gerekir. RTD ve T/C girişleri bu yüzden birbirinin doğrudan yerine kullanılamaz.

İki farklı ölçüm prensibi Termokupl Pt100 / RTD Ölçüm birleşimi A B T/C girişi mV CJC gerekir Platin eleman RTD girişi Ω Ölçüm akımı gerekir

Şema ölçüm prensibini gösterir; Pt100 tarafı basitleştirilmiş iki telli bağlantıdır. Termokupl iletkenlerinin renkleri yalnız A ve B’yi ayırır, standart kablo renk kodu değildir.

Özellik Pt100 / RTD Termokupl
Prensip Platin direncinin değişimi Termoelektrik EMK
Temel sinyal Direnç, Ω Gerilim, µV / mV
Sensör uyarma akımı Gerekir Ölçüm prensibi için gerekmez
Soğuk uç kompanzasyonu Gerekmez Referans sıcaklığı hesaba katılır
Kablo yönetimi 2, 3 veya 4 telli ölçüm Doğru tip uzatma / kompanzasyon kablosu
Öne çıkan kullanım Uygun aralıkta kararlılık ve düşük belirsizlik Çok yüksek sıcaklık ve küçük prob seçenekleri
Tepki süresi Prob ve montaja bağlı Prob, birleşim ve montaja bağlı

Sıcaklık aralığı: standart eğri ile ürün sınırını ayır

Pt100 için “yalnız 300 °C’ye kadar çalışır” gibi genel bir sınır doğru değildir. IEC 60751 platin direnç–sıcaklık ilişkisini tanımlar; yaygın standart karakteristik yaklaşık −200 °C ile +850 °C aralığında ele alınır. Bu, her Pt100 probun bu aralığın tamamında veya aynı tolerans sınıfında çalışacağı anlamına gelmez.

İnce film veya tel sarımlı eleman, kılıf, iç bağlantılar, dolgu ve kablo gerçek ürün sınırını belirler. Örneğin eleman yüksek sıcaklığa uygun olsa da bağlantı kablosu aynı sıcaklığa dayanmayabilir. Tolerans sınıfının geçerli olduğu sıcaklık aralığı da ayrıca kontrol edilir.

Termokuplda sınır seçilen termoeleman tipine ve prob yapısına bağlıdır. K tipi genel endüstride yaygındır; R, S ve B gibi değerli metal tipleri yüksek sıcaklıkta, uygun diğer tipler farklı atmosferlerde kullanılır. Referans tablosunun üst sıcaklığı, probun sürekli çalışma sınırı değildir.

Doğruluk, doğrusallık ve kararlılık

Uygun düşük ve orta sıcaklık uygulamalarında kaliteli bir Pt100, daha dar sensör toleransı ve iyi kararlılık sağlayabilir. Bunun karşılığında kablo direnci, ölçüm akımı ve giriş elektroniği dikkat ister. Pt100 de tamamen doğrusal değildir; hassas dönüşümde Callendar–Van Dusen ilişkisi veya uygun tablolar kullanılır.

Termokupl karakteristiği de doğrusal değildir. IEC 60584-1 tiplerin referans fonksiyonlarını ve toleranslarını tanımlar. Kalibre edilmiş bir termokuplun performansı yalnız genel tip adına bakılarak değerlendirilemez. Her iki sensörde de kalibrasyon, tekrarlanabilirlik, tolerans ve uzun dönem kararlılık ayrı kavramlardır.

Yüksek sıcaklıkta termokuplun oksidasyonu, kirlenmesi ve alaşımın homojenliğini kaybetmesi drift oluşturabilir. Pt100 de mekanik gerilim, termal çevrim ve konstrüksiyona bağlı değişimlerden etkilenebilir. Sensörün kopuk olmaması, doğru ölçtüğünü kanıtlamaz.

Tepki süresini sensörün adı belirlemez

Çok ince açık uç termokupl hızlı olabilir; küçük ince film Pt100 da hızlı cevap verebilir. Prob çapı, kılıf kalınlığı, elemanın kütlesi, termal temas, akış hızı ve termokovan toplam tepkiyi belirler. Katalog değerleri ancak aynı test ortamında ve aynı cevap kriterinde anlamlı biçimde karşılaştırılır.

Benzer konstrüksiyonda kılıfa bağlı topraklı termokupl, yalıtılmış birleşimden çoğunlukla daha hızlıdır. Fakat topraklı, topraksız ve açık uç seçimi elektriksel izolasyonu da değiştirir. “Grounded” terimi birleşimin kılıfa bağlı olduğunu söyler; PE bağlantısını tek başına tanımlamaz. Pt100 elemanının kılıftan izolasyonu da kendi tasarım şartıdır; “RTD topraklanamaz” şeklinde genel bir hüküm kurulamaz.

Birinci dereceden yaklaşık cevapta bir zaman sabiti, τ, sıcaklık adımının yaklaşık %63,2’sine ulaşma süresidir. Yaklaşık 3τ’da %95,0’a, 5τ’da %99,3’e ulaşılır. 5τ tam %100 değildir. Gerçek prob her koşulda tek zaman sabitiyle davranmayabilir.

Titreşim ve mekanik dayanım

Mineral yalıtımlı termokupllar küçük ve sağlam problar halinde üretilebilir; IEC 61515 bu termokupl kablo ve sensör yapılarının gerekliliklerini ele alır. Ancak endüstriyel Pt100’ler de güçlü kılıf ve uygun eleman desteğiyle dayanıklı olabilir. Titreşim, şok, bükülme ve montaj için gerçek ürünün mekanik sınırları karşılaştırılır.

Pt100’de iki, üç ve dört tel neyi değiştirir?

İki telli ölçümde gidiş ve dönüş kablolarının direnci sensör direncine eklenir. 0 °C yakınında Pt100’ün duyarlılığı yaklaşık 0,39 Ω/°C’dir. İki iletkenin toplam 1 Ω ek direnci, bu bölgede yaklaşık 2,6 °C sapma oluşturabilir. Bu, tek bir iletkenin değil toplam kablo direncinin örneğidir.

Üç telli bağlantı, ilgili tel dirençlerinin yeterince eşit olması ve uygun giriş devresi sayesinde kablo etkisini azaltır; eşitsizlik kalıntı hata bırakabilir. Dört telli bağlantı akım ve gerilim algılama yollarını ayırır, tel direncinin etkisini çok büyük ölçüde azaltır. Hiçbiri sensörün kendi toleransını veya bütün elektronik hatalarını ortadan kaldırmaz.

Termokuplda doğru kablo ve CJC gerekir

Termokuplda kablonun yalnız direnci değil, termoelektrik malzemesi ve polaritesi de önemlidir. Uygun uzatma veya kompanzasyon kablosu kullanılır. Bu iki kablo türü eş anlamlı değildir; belirtilen tip ve sıcaklık sınırları korunmalıdır.

Bakır kabloya geçiş, referans bağlantı bölgesini oluşturur. Bu bölge cihazın temsil ettiği terminal sıcaklığından farklıysa ek hata ortaya çıkabilir. Cihaz soğuk uç kompanzasyonu ile referans sıcaklığını hesaba katar. Pt100 direnç ölçümüne dayandığı için termokupl tipi CJC istemez.

Pt100’de öz ısınma: daha fazla akım her zaman iyi değildir

RTD ölçüm akımı elemanda P = I2R gücü harcar. 100 Ω üzerinde 1 mA akım yaklaşık 0,1 mW, 2 mA ise 0,4 mW üretir. Akım iki katına çıkınca ısınma gücü dört katına çıkar.

Oluşan sıcaklık sapması ortamın ısı uzaklaştırma kabiliyetine ve eleman yapısına bağlıdır; güç değeri tek başına °C hatası değildir. Havadaki öz ısınma ile hareketli sıvıdaki etki aynı olmayabilir. Termokuplun temel ölçümü uyarma akımı istemez; ancak giriş devresindeki kaçak ve teşhis akımları yine ayrı hata kaynakları olabilir.

PLC girişi, uzun mesafe ve elektriksel gürültü

PLC’de Pt100 için uygun RTD, termokupl için uygun T/C girişi kullanılır. Evrensel modülde de bağlantı ve sensör modu doğru seçilmelidir. Ham sensör, sıradan 0–10 V girişe doğrudan alternatif değildir. Uygun sıcaklık transmitteri iki teknolojiyi de 4–20 mA veya 0–10 V sinyaline çevirebilir; PLC bu durumda standart analog girişi ölçekler.

VFD, motor kablosu ve anahtarlanan güç devreleri iki ölçüm sistemini de etkileyebilir. Kablo güzergâhı, ekranlama, giriş izolasyonu ve toprak referansları birlikte ele alınır. Sensöre yakın transmitter uzun mesafede yararlı olabilir; 4–20 mA çıkışı galvanik izolasyon garantisi değildir.

Tolerans, SLE ve toplam belirsizlik

SLE, Special Limits of Error, ASTM temelli termokupl terminolojisinde daha dar başlangıç toleransları için kullanılır. IEC sınıflarıyla otomatik olarak birebir eşleştirilmez. Standardın adı, tip, sıcaklık aralığı ve belirtilen sınır birlikte okunmalıdır.

Sensörün ± hata sınırı, doğrudan sistemin standart belirsizliği değildir. En kötü durum sınırı için aritmetik toplama kullanılabilir; belirsizlik hesabında dağılımlar, duyarlılık katsayıları ve korelasyonlar değerlendirilir. Örneğin aynı çıktı birimine aktarılmış, korelasyonsuz iki standart belirsizlik için uc = √(u12 + u22) uygulanabilir. Katalogdaki bütün ± değerleri dönüştürmeden bu formüle koymak da yanlıştır.

Termokuplda kablo, CJC ve drift; Pt100’de kablo dengesizliği ve öz ısınma öne çıkabilir. Her ikisinde de montaj, elektronik ve kalibrasyon hesaba katılır. Termokupl sisteminde ölçüm belirsizliği bu ayrımı ayrıntılandırır.

Uygulamaya göre karar ver

Kararlı ve düşük belirsizlikli proses ölçümünde, gerçek sıcaklık aralığı uygunsa Pt100 iyi bir başlangıç seçimidir. Çok yüksek sıcaklıkta uygun termokupl tipi değerlendirilir. Çok küçük uç ve hızlı değişim istendiğinde iki teknolojinin gerçek prob verileri karşılaştırılır; yüksek titreşimde yalnız sensör adına bakılmaz.

0–300 °C aralığı otomatik olarak Pt100, belirli bir yüzde hata hedefi de otomatik olarak J tipi demek değildir. Maliyet karşılaştırması sensörün yanında kablo, giriş modülü, transmitter, kalibrasyon ve bakımını kapsamalıdır. Basit baz metal termokupl ekonomik olabilir; platin-rodyum tipleri için aynı genelleme yapılamaz.

PTC ve NTC sensörleri dar aralık, eşik veya koruma uygulamalarında ayrıca değerlendirilebilir. Hareketli ya da erişilemeyen yüzeyde temassız sıcaklık ölçümü uygun olabilir; fakat emissivite, görüş alanı ve yansıyan radyasyonun hataları ayrıca incelenir. Hiçbiri bütün uygulamalarda diğerinin yerini almaz.

İlgili konular

Pt100’ün çalışma prensibi
Termokuplun çalışma prensibi
Soğuk uç kompanzasyonu
Termokupl uç yapıları