T Tipi Termokupl Nedir?
T tipi termokupl, pozitif termoelemanı bakır, negatif termoelemanı ise bakır-nikel esaslı alaşım olan standart bir termokupl türüdür. Özellikle düşük sıcaklık ve kriyojenik ölçümlerde bilinen T tipi; soğutma sistemleri, laboratuvar uygulamaları, düşük sıcaklık testleri ve çeşitli endüstriyel proseslerde kullanılabilir.
En basit haliyle: T tipi termokupl sıcaklık değişimini çok küçük bir termoelektrik gerilime dönüştürür. PLC, transmitter veya sıcaklık kontrol cihazı bu gerilimi T tipine ait referans karakteristiğe göre yorumlayarak sıcaklığı hesaplar.
T tipi sensörü yalnız “düşük sıcaklık termokuplu” olarak tanımlamak eksik olur. Sensörün en önemli özelliklerinden biri, yüksek saflıktaki bakır pozitif termoelemanın özellikle düşük ve orta sıcaklık bölgelerinde oldukça iyi tanımlanmış termoelektrik davranış göstermesidir.
T tipi termokupl hangi malzemelerden yapılır?
T tipi termokuplun nominal termoeleman çifti:
Pozitif (+) termoeleman: Bakır — Copper
Negatif (-) termoeleman: Bakır-Nikel alaşımı — Copper-Nickel
Negatif termoeleman teknik dokümanlarda çoğu zaman constantan olarak adlandırılır. Ancak “constantan” tek ve kesin bir alaşım formülü ifade eden evrensel bir isim değildir; farklı bakır-nikel alaşımları için tarihsel olarak kullanılabilmiştir.
Bu nedenle T tipi için kullanılan bakır-nikel termoelemanı, yalnız üzerinde “constantan” yazıyor diye J tipi veya E tipi termokuplun negatif iletkeniyle otomatik olarak değiştirilebilir kabul etmek doğru değildir.
T tipi termokuplun referans sıcaklık aralığı nedir?
NIST ITS-90 referans fonksiyonlarında T tipi termokupl için sıcaklık–EMK ilişkisi yaklaşık -270 °C ile +400 °C arasında tanımlanmıştır.
Ancak burada çok önemli bir ayrım vardır:
Referans fonksiyonunun sıcaklık aralığı, satın aldığınız her T tipi sensörün garantili çalışma aralığı değildir.
Gerçek bir probun kullanılabileceği sıcaklık aralığı; termoeleman tel çapına, izolasyona, kılıf malzemesine, kablo yapısına, proses atmosferine ve sensörün mekanik konstrüksiyonuna bağlı olabilir.
Bu ayrım diğer termokupl tipleri için de geçerlidir ve IEC 60584-1 Termokupl EMK Referans Fonksiyonları ve Toleransları bölümünde daha ayrıntılı açıklanmaktadır.
T tipi neden düşük sıcaklık uygulamalarında önemlidir?
T tipi termokupl, standart harf tipi termokupllar arasında özellikle düşük sıcaklıklarda uzun süredir kullanılan sensörlerden biridir.
NIST'in termokupl referans çalışmalarında T tipinin kriyojenik bölgelere kadar uzanan davranışı ayrıntılı biçimde karakterize edilmiştir. Referans fonksiyonu -270 °C'ye kadar uzansa da gerçek ölçüm sisteminin düşük sıcaklıklardaki performansı yalnız referans tablosuna bağlı değildir.
Kriyojenik bölgelerde:
• termoeleman malzeme saflığı,
• tel homojenliği,
• kalibrasyon,
• termal bağlantılar,
• referans birleşimi ve
• ölçüm cihazının düşük seviyeli gerilim performansı
daha önemli hale gelebilir.
-200 °C'nin altında neden daha dikkatli olmak gerekir?
NIST verilerine göre T tipinin bakır pozitif termoelemanı yaklaşık -200 °C'nin üzerinde oldukça düzenli ve üretim partileri arasında iyi tekrarlanabilir termoelektrik davranış gösterebilir.
Daha düşük sıcaklıklarda ise bakır içindeki çok küçük safsızlıkların, özellikle bazı geçiş metallerinin, termoelektrik özellik üzerindeki etkisi daha belirgin hale gelebilir.
Dolayısıyla “T tipi -270 °C'ye kadar tanımlıdır, herhangi bir bakır tel ile -270 °C ölçerim” yaklaşımı teknik olarak doğru değildir. Çok düşük sıcaklık ölçümlerinde termoeleman kalitesi ve kalibrasyon önem kazanır.
T tipi termokupl nasıl çalışır?
T tipi de diğer termokupllar gibi Seebeck etkisine dayanır.
Bakır ve bakır-nikel iletkenler bir termoelektrik devre oluşturduğunda, iletkenler boyunca bulunan sıcaklık dağılımına bağlı olarak küçük bir elektromotor kuvvet meydana gelir.
Bu sinyal milivolt seviyesindedir ve sıcaklıkla tamamen doğrusal değişmez. Bu nedenle sıcaklığı doğru hesaplamak için T tipine ait standart sıcaklık–EMK referans fonksiyonu kullanılmalıdır.
T tipi termokuplun EMK'si nasıl sıcaklığa çevrilir?
T tipi için de temel ilişki:
E = f(t90)
şeklinde düşünülebilir. Burada E termoelektrik EMK'yi, t90 ise ITS-90 ölçeğindeki sıcaklığı ifade eder.
PLC veya sıcaklık kontrol cihazı gerçek ölçümde bunun tersini gerçekleştirir:
t90 = g(E)
T tipi için kullanılan referans tabloları, polinomlar ve ITS-90 ilişkisi Termokupl Referans Tabloları, Polinomlar ve ITS-90 sayfasında açıklanmaktadır.
T tipi yaklaşık ne kadar sinyal üretir?
Termokupl duyarlılığı sıcaklığa bağlı olarak değiştiği için T tipi için bütün aralıkta geçerli tek bir µV/°C değeri yoktur.
Oda sıcaklığı çevresinde T tipinin Seebeck duyarlılığı yaklaşık 40 µV/°C mertebesindedir. Ancak sıcaklık değiştikçe bu değer de değişir.
Bu nedenle hassas hesapta “T tipi her derece için 40 µV verir” şeklinde sabit katsayı kullanılmamalı, gerçek referans fonksiyonu kullanılmalıdır.
T tipi termokupl nerelerde kullanılır?
Uygun sensör konstrüksiyonuyla T tipi termokupllar şu alanlarda kullanılabilir:
• Soğutma ve dondurma sistemleri
• Düşük sıcaklık laboratuvar deneyleri
• Kriyojenik araştırmalar
• Gıda ve soğuk zincir uygulamaları
• Çevre ve iklim test sistemleri
• Düşük ve orta sıcaklıklı prosesler
• Sıvı ve gaz sıcaklık ölçümleri
Ancak proses ortamının kimyasal yapısı, basıncı ve sensörün koruyucu kılıfı mutlaka ayrıca değerlendirilmelidir.
T tipi termokupl nemli ortamlarda kullanılabilir mi?
T tipinin bakır esaslı yapısı nedeniyle düşük ve orta sıcaklıktaki çeşitli uygulamalarda kullanımı yaygındır; fakat sensörün nem veya sıvıya dayanımı yalnız termoeleman tipinden belirlenmez.
Kablo izolasyonu, metal kılıf, bağlantı kafası, sızdırmazlık ve proses bağlantısı uygun değilse herhangi bir termokupl nemden zarar görebilir.
Bu nedenle “T tipi olduğu için su geçirmezdir” veya “nemli ortamda mutlaka kullanılabilir” şeklinde bir genelleme yapılmamalıdır.
T tipi yüksek sıcaklık için uygun mudur?
T tipi esas olarak düşük ve orta sıcaklık bölgesiyle ilişkilidir. Referans fonksiyonunun üst sınırı yaklaşık 400 °C'dir.
Daha yüksek sıcaklıklarda bakır termoelemanın oksidasyonu ve fiziksel özellikleri nedeniyle K, N, R, S veya B gibi başka termokupl tipleri uygulamaya göre daha uygun olabilir.
Ancak yalnız maksimum sıcaklığa bakarak termokupl değiştirmek doğru değildir. Proses atmosferi, gereken tolerans, sensör ömrü ve mevcut cihaz girişi de kontrol edilmelidir.
T tipi ile K tipi arasındaki fark nedir?
K tipi termokupl nikel esaslı termoelemanlara sahiptir ve çok daha yüksek sıcaklık uygulamalarında yaygın olarak kullanılır.
T tipi ise bakır / bakır-nikel yapısıyla özellikle düşük sıcaklıklarda önemlidir.
İki tipin sıcaklık–EMK eğrileri farklıdır. Bu nedenle bir K tipi termokupl çıkarılıp yerine T tipi takıldığında PLC veya kontrol cihazında sensör tipi de T olarak değiştirilmelidir.
T tipi ile J tipi arasındaki fark nedir?
J tipi demir / bakır-nikel termoeleman çiftinden oluşurken T tipi bakır / bakır-nikel çiftinden oluşur.
Her ikisinin negatif termoelemanı günlük dilde “constantan” olarak anılabilse de T tipi ve J tipi negatif tellerin otomatik olarak birbirinin yerine kullanılabileceği varsayılmamalıdır.
NIST, J tipi için kullanılan bakır-nikel alaşımıyla T/E tipi için kullanılan bakır-nikel alaşımlarının aynı “constantan” adı altında anılmasına rağmen ticari olarak ve termoelektrik özellik bakımından doğrudan değiştirilebilir kabul edilmemesi gerektiğini özellikle belirtir.
T tipi ile Pt100 arasındaki fark nedir?
T tipi bir termokupl ile Pt100 farklı ölçüm prensiplerine sahiptir.
T tipi termokupl termoelektrik EMK üretir. Pt100 ise platin elemanın sıcaklığa bağlı direnç değişimini kullanır.
Düşük ve orta sıcaklıklarda hassasiyet, kararlılık, kablo mesafesi, cevap süresi ve mekanik yapı değerlendirilerek iki sensörden biri seçilebilir.
Genel karşılaştırma için Pt100 ve Termokupl Farkları sayfasını inceleyebilirsiniz.
T tipi termokupl için soğuk uç kompanzasyonu gerekir mi?
Evet. T tipi de diğer standart termokupllar gibi referans birleşim sıcaklığına bağlı bir termoelektrik ölçüm sistemidir.
IEC/NIST referans fonksiyonları referans birleşimin 0 °C olduğu koşula göre tanımlanır. Gerçek PLC terminali 0 °C'de değilse cihazın soğuk uç kompanzasyonu — CJC uygulaması gerekir.
T tipinin pozitif telinin bakır olması bu gereksinimi ortadan kaldırmaz.
Pozitif tel bakırsa neden normal bakır kablo kullanamıyoruz?
Bu, T tipi konusunda sık yapılan bir hatadır.
T tipinin pozitif termoelemanı bakırdır; fakat negatif termoelemanı özel bakır-nikel alaşımıdır ve bütün devre belirli bir sıcaklık–EMK karakteristiğini korumak zorundadır.
Pozitif tarafta uygun bakır bağlantı bazı koşullarda ilave termoelektrik hata oluşturmayabilir; ancak bu durum sensörün iki damarını sıradan bakır kabloyla uzatabileceğiniz anlamına gelmez.
T tipi devrenin uzatılmasında uygun termokupl, uzatma veya kompanzasyon kablosu kullanılmalı ve bağlantı sıcaklıkları dikkate alınmalıdır.
T tipi uzatma kablosu neden önemlidir?
Sensör ile ölçüm cihazı arasındaki bağlantının termoelektrik davranışı T tipi referans karakteristiğini bozmamalıdır.
Uygun kablo seçimi IEC 60584-3 Termokupl Uzatma ve Kompanzasyon Kabloları kapsamında değerlendirilir.
T tipi sensörü uzun mesafede sıradan iki damarlı bakır kabloyla uzatmak, özellikle farklı sıcaklıklardaki bağlantı noktalarında hataya neden olabilir.
T tipi termokuplun polaritesi nasıl belirlenir?
T tipi termokuplda bakır termoeleman pozitif (+), bakır-nikel termoeleman ise negatif (-) taraftır.
Ancak kablo izolasyon rengine bakarak karar verirken dikkat edilmelidir. IEC, ANSI ve diğer kablo standartlarında renk sistemleri farklı olabilir.
Kablo rengini ancak hangi standarda göre üretildiği biliniyorsa kullanın. Evrensel olarak “şu renk her ülkede T tipi pozitiftir” şeklinde bir varsayım yapılmamalıdır.
T tipi termokupl grounded veya ungrounded olabilir mi?
Evet. T harfi termoeleman çiftini tanımlar; ölçüm birleşiminin mekanik yapısını tanımlamaz.
T tipi bir sensör:
• Topraklı — grounded,
• Topraksız — ungrounded veya
• Açık uç — exposed junction
olarak üretilebilir.
Bu üç yapının tepki süresi ve elektriksel izolasyon farkları Topraklı, Topraksız ve Açık Uç Termokupl Farkları sayfasında açıklanmaktadır.
T tipi doğrudan PLC'ye bağlanabilir mi?
Evet, PLC modülü T tipi termokupl girişini destekliyorsa.
PLC termokupl giriş modülünde sensör tipi T olarak seçilmelidir. Modül düşük seviyeli EMK'yi ölçer, CJC uygular ve T tipine ait referans fonksiyonuyla sıcaklığı hesaplar.
Standart bir 0–10 V analog girişe T tipi termokuplu doğrudan bağlamak doğru ölçüm yöntemi değildir. Termokupl sinyali çok daha düşük seviyededir ve özel lineerizasyon ile referans birleşim kompanzasyonu gerektirir.
T tipi 4–20 mA'ya çevrilebilir mi?
Evet. Uzun mesafeli sinyal aktarımı veya standart analog giriş kullanılması gereken sistemlerde T tipi termokupl bir sıcaklık transmitterine veya sensör çeviriciye bağlanabilir.
Transmitter T tipi EMK'yi okur, CJC ve lineerizasyon uygular ve sıcaklık bilgisini örneğin 4–20 mA sinyaline dönüştürür.
T tipi termokuplun avantajları
Uygun uygulamada T tipi şu avantajları sağlayabilir:
• Çok düşük sıcaklıklara uzanan standart referans karakteristiği
• Düşük ve orta sıcaklık ölçümlerinde iyi tanımlanmış termoelektrik davranış
• Bakır pozitif termoelemanın yüksek saflıkta iyi homojenlik gösterebilmesi
• Küçük ve hızlı cevap veren prob yapılarında üretilebilme
• Soğutma, laboratuvar ve kriyojenik uygulamalara uygun konstrüksiyon seçenekleri
T tipi termokuplun sınırlamaları
T tipi her uygulama için doğru seçim değildir:
• Üst sıcaklık bölgesi K, N veya değerli metal termokupllara göre sınırlıdır.
• Çok düşük sıcaklıkta termoeleman saflığı daha önemli hale gelir.
• CJC gerektirir.
• Yanlış uzatma kablosu ölçüm hatası oluşturabilir.
• Elektriksel gürültü milivolt seviyesindeki sinyali etkileyebilir.
• Gerçek proses dayanımı kullanılan kılıf ve izolasyona bağlıdır.
T tipi termokupl seçerken nelere dikkat edilmeli?
Sensör seçerken yalnız “T tipi” demek yeterli değildir. En azından şu bilgiler belirlenmelidir:
Normal ve minimum sıcaklık
Maksimum proses sıcaklığı
Gaz, sıvı veya yüzey ölçümü
Prob çapı ve uzunluğu
Kılıf malzemesi
Grounded veya ungrounded birleşim
Kablo izolasyonu ve uzunluğu
PLC / kontrol cihazının T tipi desteği
Gerekli tolerans ve kalibrasyon seviyesi
Özellikle kriyojenik veya hassas laboratuvar uygulamalarında yalnız genel termokupl toleransı yerine bireysel kalibrasyon ve toplam ölçüm belirsizliği değerlendirilmelidir.
T tipi termokuplda tolerans ne anlama gelir?
Gerçek T tipi termokuplun ürettiği EMK, ideal referans fonksiyonundan belirli sınırlar içinde sapabilir. Bu izin verilen fark termokupl toleransı olarak tanımlanır.
Tolerans değerleri sıcaklık bölgesine ve kullanılan standarda bağlıdır; bu nedenle eski kataloglardaki tek bir “±1 °C” veya “±0,75%” rakamını bütün T tipi çalışma aralığına uygulamak doğru değildir.
Güncel IEC yaklaşımı ve toleransların nasıl okunacağı Termokupl Standartları bölümünde açıklanmaktadır.
Kalibrasyon ile referans tablo aynı şey midir?
Hayır. Referans tablo, ideal standart T tipi termokuplun sıcaklık–EMK karakteristiğini verir.
Kalibrasyon ise elinizdeki belirli sensörün bu ideal referanstan ne kadar saptığını ölçer.
Özellikle çok düşük sıcaklıklarda veya küçük ölçüm belirsizliği gereken uygulamalarda bu ayrım önemlidir.
Sonuç
T tipi termokupl, bakır / bakır-nikel termoeleman çiftinden oluşan ve özellikle düşük sıcaklık uygulamalarında önemli yeri bulunan standart bir termokupl türüdür.
ITS-90 tabanlı referans fonksiyonu yaklaşık -270 °C ile +400 °C arasında tanımlıdır; fakat bu aralık herhangi bir fiziksel T tipi probun otomatik olarak tüm bölgede çalışabileceği anlamına gelmez.
T tipinin güçlü tarafı düşük sıcaklık bölgesindeki iyi tanımlanmış termoelektrik davranışıdır. Bununla birlikte çok düşük sıcaklıklarda bakırın saflığı ve termoeleman homojenliği daha önemli hale gelir.
Doğru ölçüm için T tipi uyumlu kablo, doğru polarite, doğru soğuk uç kompanzasyonu, T tipi referans lineerizasyonu ve uygun mekanik sensör yapısı birlikte kullanılmalıdır.
Termokupl çeşitleri ve ilgili konular
+ E Tipi Termokupl Nedir? · N Tipi Termokupl Nedir?
+ J Tipi Termokupllar · K Tipi Termokupllar
+ Termokupl Soğuk Uç Kompanzasyonu
+ Topraklı, Topraksız ve Açık Uç Termokupl Farkları
+ Termokupl Standartları · IEC 60584-3 Kabloları
+ Pt100 Sensörleri · Pt100 ve Termokupl Karşılaştırması
+ Isı Sensörü Çeviricileri · Isı Kontrol Cihazları · PLC Sistemleri