N Tipi Termokupl Nedir?
N tipi termokupl, pozitif termoelemanı nikel-krom-silisyum esaslı Nicrosil, negatif termoelemanı ise nikel-silisyum-magnezyum esaslı Nisil olan baz metal bir termokupl türüdür. Özellikle yüksek sıcaklıklarda uzun dönem termoelektrik kararlılığı ve oksidasyon davranışını geliştirmek amacıyla K tipi gibi klasik nikel esaslı termokupllara alternatif olarak geliştirilmiştir.
En basit haliyle: N tipi termokupl da K tipi gibi sıcaklığa bağlı birkaç milivoltluk termoelektrik sinyal üretir. Ancak kullanılan alaşımlar farklıdır ve bu nedenle N tipinin sıcaklık–EMK referans fonksiyonu K tipinden tamamen ayrıdır. PLC veya sıcaklık kontrol cihazında mutlaka N tipi giriş seçilmelidir.
N tipi termokuplu yalnız “daha pahalı K tipi” olarak görmek doğru değildir. Nicrosil ve Nisil alaşımları; yüksek sıcaklık oksidasyonu, uzun dönem EMK drift'i ve bazı orta sıcaklık yapısal kararsızlıkları azaltmak amacıyla özel olarak geliştirilmiş nikel esaslı termoelemanlardır.
N tipi termokupl hangi malzemelerden yapılır?
N tipi termokuplun nominal termoeleman sistemi:
Pozitif (+): Nikel-Krom-Silisyum esaslı alaşım — Nicrosil
Negatif (-): Nikel-Silisyum-Magnezyum esaslı alaşım — Nisil
NIST'in güncel termokupl özetinde N tipi pozitif termoeleman nickel-chromium-silicon, negatif termoeleman ise nickel-silicon-magnesium olarak tanımlanmaktadır.
Nicrosil ve Nisil isimleri alaşım ailelerini tanımlamak için yaygın olarak kullanılır. N tipi, J, K, T ve E gibi baz metal termokupllar grubundadır; R, S ve B gibi platin esaslı değerli metal termokupllardan farklıdır.
N tipi termokupl neden geliştirildi?
N tipi termokuplun geliştirilmesindeki temel amaç, uzun yıllardır çok yaygın kullanılan K tipi termokuplun bazı termoelektrik kararlılık problemlerini azaltmaktı.
K tipi çok başarılı ve ekonomik bir endüstriyel termokupldur; ancak uzun süre yüksek sıcaklığa maruz kaldığında alaşımların oksidasyonu ve yerel bileşim değişiklikleri EMK drift'ine neden olabilir.
Ayrıca K tipi alaşımlarda belirli orta sıcaklık bölgelerinde yapısal ve manyetik değişimlere bağlı kısa süreli termoelektrik değişimler görülebilir.
Nicrosil ve Nisil alaşımları, özellikle bu davranışları azaltacak şekilde geliştirilmiştir.
N tipi K tipinden neden daha kararlı olabilir?
Nicrosil ve Nisil alaşımlarındaki krom, silisyum ve magnezyum oranlarının seçimi yüksek sıcaklıkta daha koruyucu oksit tabakalarının oluşmasına yardımcı olur.
Böylece alaşım içindeki elementlerin seçici oksidasyon nedeniyle yerel olarak azalması ve tel boyunca termoelektrik homojenliğin bozulması, geleneksel K tipi alaşımlara göre azaltılabilir.
N tipi geliştirildiğinde amaç yalnız daha yüksek sıcaklık görmek değil, özellikle aynı sıcaklığa tekrar dönüldüğünde benzer EMK üretme ve uzun süreli kullanımda kalibrasyonu daha iyi koruma davranışını geliştirmekti.
Bu, N tipinin drift yapmadığı anlamına gelmez. Yüksek sıcaklıkta çalışan bütün gerçek baz metal termokupllar zamanla kimyasal ve fiziksel değişime uğrayabilir.
N tipi termokuplun referans sıcaklık aralığı nedir?
NIST ITS-90 referans verilerinde N tipi termokupl için sıcaklık–EMK referans fonksiyonu yaklaşık -270 °C ile +1300 °C arasında tanımlanmıştır.
Ancak burada yine çok önemli bir ayrım vardır:
-270…1300 °C, her fiziksel N tipi probun garantili sürekli çalışma aralığı değildir.
Gerçek kullanılabilir sıcaklık aralığı:
termoeleman çapı · metal kılıf · mineral izolasyon · proses atmosferi · sensör konstrüksiyonu · sürekli veya aralıklı kullanım süresi
gibi etkenlere bağlıdır.
Referans fonksiyonu ile gerçek sensör çalışma sıcaklığı arasındaki fark IEC 60584-1 EMK Referans Fonksiyonları ve Toleransları bölümünde ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.
N tipi termokupl nasıl çalışır?
N tipi de bütün klasik termokupllar gibi Seebeck etkisinden yararlanır.
Nicrosil ve Nisil iletkenlerin termoelektrik özellikleri farklıdır. Sıcaklık dağılımı altında iki iletkenin oluşturduğu devrede küçük bir elektromotor kuvvet meydana gelir.
Bu gerilim sıcaklıkla tamamen doğrusal değişmez. Dolayısıyla N tipi sensörün çıkışı tek bir sabit mV/°C katsayısıyla doğru biçimde dönüştürülemez.
N tipi sıcaklık–EMK referans fonksiyonu
Sıcaklıktan EMK'ye dönüşüm genel olarak:
E = f(t90)
şeklinde düşünülebilir.
PLC veya ölçüm cihazı ise bunun tersini gerçekleştirir:
t90 = g(E)
N tipi referans değerleri ITS-90 sıcaklık ölçeğine dayanır. Referans tablolarının ve polinomların nasıl kullanıldığı Termokupl Referans Tabloları, Polinomlar ve ITS-90 bölümünde açıklanmaktadır.
N tipi termokuplun sinyali K tipinden farklı mıdır?
Evet. N ve K tipi aynı sıcaklıkta aynı milivolt değerini üretmez.
N tipinin termoelektrik çıkışı genel olarak K tipinden bir miktar daha düşüktür ve sıcaklık–EMK eğrisinin şekli de farklıdır.
Bu nedenle mevcut K tipi termokupl çıkarılıp yerine N tipi takılırken yalnız sensör değiştirilmemelidir. Ölçüm cihazı veya PLC giriş tipi de N olarak ayarlanmalıdır.
N tipi K tipinin doğrudan yerine takılabilir mi?
Elektriksel olarak “tak ve unut” şeklinde doğrudan eşdeğer değildir.
K ve N tipi:
• farklı termoeleman alaşımlarına,
• farklı sıcaklık–EMK fonksiyonlarına,
• farklı uzatma/kompanzasyon kablolarına ve
• farklı cihaz giriş ayarlarına
sahiptir.
Mekanik olarak aynı prob ölçülerinde üretilebilseler bile kontrol cihazı tarafında aynı sensör gibi değerlendirilemezler.
N tipi ile K tipi arasındaki temel fark nedir?
K tipi: Nikel-Krom / Nikel-Alüminyum esaslı termoeleman sistemi kullanır.
N tipi: Nikel-Krom-Silisyum / Nikel-Silisyum-Magnezyum esaslı termoeleman sistemi kullanır.
Her ikisi de nikel esaslı baz metal termokupldur ve yüksek sıcaklık proseslerinde kullanılabilir.
N tipi esas olarak uzun dönem yüksek sıcaklık kararlılığını, oksidasyon direncini ve belirli sıcaklık çevrimlerindeki tekrar edilebilirliği geliştirmek amacıyla tasarlanmıştır.
Bununla birlikte K tipi daha yaygın, daha kolay bulunan ve birçok endüstriyel sistemde son derece başarılı bir sensördür. Bu nedenle her K tipinin otomatik olarak N tipiyle değiştirilmesi gerekmez.
250–550 °C bölgesinde N tipi neden ilginçtir?
K tipi nikel alaşımlarında yaklaşık birkaç yüz derecelik sıcaklık bölgelerinde alaşım yapısındaki düzen değişiklikleri ve manyetik/yapısal etkiler nedeniyle kısa süreli EMK değişimleri görülebilir.
Nicrosil/Nisil sistemi bu tür yapısal kararsızlıkları azaltacak şekilde geliştirilmiştir.
Bu nedenle sıcaklık çevrimlerinin yoğun olduğu bazı proseslerde N tipi, yalnız maksimum sıcaklık nedeniyle değil, tekrar edilebilirlik ve drift davranışı nedeniyle değerlendirilebilir.
N tipi yüksek sıcaklıkta neden oksidasyona daha dayanıklı olabilir?
Nicrosil'in krom ve silisyum, Nisil'in ise silisyum ve magnezyum içeren özel alaşım yapısı yüksek sıcaklık oksidasyon davranışını geliştirmek amacıyla seçilmiştir.
Uygun oksitleyici ortamda oluşan koruyucu oksit yapıları, termoeleman içindeki alaşım elementlerinin aşırı yerel kaybını azaltmaya yardımcı olabilir.
Bu, tel boyunca termoelektrik homojenliğin daha iyi korunmasına ve dolayısıyla uzun dönem EMK drift'inin azalmasına katkıda bulunabilir.
Ancak “N tipi oksitlenmez” demek yanlıştır. Çok yüksek sıcaklık ve uzun çalışma süreleri sonunda N tipi de değişime uğrayabilir.
N tipi hangi atmosferlerde kullanılabilir?
N tipi özellikle uygun oksitleyici atmosferlerde yüksek sıcaklık performansıyla bilinir; ancak hiçbir termokupl alaşımı bütün atmosferler için evrensel değildir.
Özellikle:
• kükürt içeren ortamlar,
• güçlü indirgen atmosferler,
• vakum,
• metal buharları ve
• sensör alaşımlarıyla kimyasal reaksiyona girebilecek prosesler
ayrıca değerlendirilmelidir.
Örneğin Nisil alaşımı üretici teknik verilerinde kükürt içeren gazlara karşı uygun görülmemektedir. Gerçek bir proses sensöründe metal kılıf veya koruyucu tüp kullanılabiliyor olsa da proses atmosferi ve kılıf malzemesi birlikte seçilmelidir.
N tipi mineral yalıtımlı üretilebilir mi?
Evet. N tipi termokupllar mineral yalıtımlı metal kılıflı prob olarak üretilebilir.
Nicrosil ve Nisil termoelemanlar sıkıştırılmış mineral izolasyon içinde metal kılıfa yerleştirilerek küçük çaplı, mekanik olarak dayanıklı ve titreşime uygun problar oluşturulabilir.
Mineral yalıtımlı termokupl yapısının genel teknik gereklilikleri IEC 61515 Mineral Yalıtımlı Metal Kılıflı Termokupllar bölümünde açıklanmaktadır.
N tipi grounded, ungrounded veya açık uç olabilir mi?
Evet. N harfi termoeleman tipini tanımlar; ölçüm birleşiminin metal kılıfla fiziksel ilişkisini tanımlamaz.
N tipi sensör:
grounded — topraklı,
ungrounded — topraksız veya
exposed — açık uç
olarak üretilebilir.
Bu yapıların tepki süresi ve elektriksel izolasyon farkları Topraklı, Topraksız ve Açık Uç Termokupl Farkları sayfasında açıklanmaktadır.
N tipi için soğuk uç kompanzasyonu gerekir mi?
Evet. N tipi de standart termokupl prensibiyle çalıştığı için referans birleşim sıcaklığının dikkate alınması gerekir.
N tipi referans fonksiyonu, referans birleşimin 0 °C olduğu koşula göre tanımlanır.
Gerçek PLC veya sıcaklık kontrol cihazının terminali farklı sıcaklıktaysa cihaz soğuk uç kompanzasyonu — CJC uygulamalıdır.
N tipi uzatma kablosu neden önemlidir?
N tipi termokuplu K tipi uzatma kablosuyla devam ettirmek doğru değildir.
Sensör ile ölçüm cihazı arasında N tipine uygun termoelektrik karakteristik sağlayan NX uzatma veya uygun kompanzasyon kablosu kullanılmalıdır.
Kablo sınıfları ve toleransları IEC 60584-3 Termokupl Uzatma ve Kompanzasyon Kabloları kapsamında ele alınır.
Yanlış kablo kullanıldığında termokupl ve PLC sağlam olsa bile farklı sıcaklıklardaki bağlantı noktalarında ilave termoelektrik hata oluşabilir.
N tipi doğrudan PLC'ye bağlanabilir mi?
Evet, PLC termokupl modülü N tipini destekliyorsa.
PLC termokupl giriş modülünde sensör tipi N olarak seçilmelidir.
Modül:
• N tipi EMK'yi ölçer,
• terminal sıcaklığını ölçer,
• CJC uygular,
• N tipi referans fonksiyonuyla lineerizasyon yapar ve
• sonucu sıcaklık değeri olarak PLC programına aktarır.
Fiziksel sensör N tipiyken cihazın K tipi seçilmesi yanlış sıcaklık sonucuna neden olur.
N tipi 4–20 mA'ya çevrilebilir mi?
Evet. N tipi girişini destekleyen bir sıcaklık transmitteri veya sensör çevirici kullanılabilir.
Transmitter termokupl EMK'sini ölçer, CJC ve N tipi lineerizasyonu uygular ve hesaplanan sıcaklığı örneğin 4–20 mA sinyaline dönüştürür.
Bu yaklaşım özellikle sensör ile kontrol panosu arasında uzun kablo mesafesi olduğunda veya düşük seviyeli termokupl sinyalinin elektriksel gürültüden korunmasının önemli olduğu uygulamalarda yararlı olabilir.
N tipi VFD bulunan makinelerde kullanılabilir mi?
Evet. Ancak N tipi olması sensörü elektromanyetik parazite karşı bağışık hale getirmez.
VFD, servo sürücü ve motor kablolarının yakınından geçen termokupl kablosu, birkaç milivoltluk N tipi sinyale gürültü bindirebilir.
Sensör tipi ne olursa olsun güç ve sinyal kabloları uygun şekilde ayrılmalı, ekranlama/topraklama doğru yapılmalı ve gerekiyorsa sensöre yakın transmitter kullanılmalıdır.
N tipi ile E tipi arasındaki fark nedir?
E tipi nikel-krom / bakır-nikel termoeleman kullanırken N tipi Nicrosil / Nisil esaslıdır.
E tipi yüksek termoelektrik duyarlılığıyla bilinir. N tipi ise özellikle yüksek sıcaklık stabilitesi ve oksidasyon davranışını iyileştirme amacıyla geliştirilmiştir.
Dolayısıyla hangi tipin daha uygun olduğu proses sıcaklığı ve ölçüm önceliklerine göre belirlenmelidir.
N tipi ile T tipi arasındaki fark nedir?
T tipi bakır / bakır-nikel termoeleman kullanır ve özellikle düşük sıcaklık ölçümleriyle ilişkilidir.
N tipi nikel esaslıdır ve daha çok yüksek sıcaklık endüstriyel uygulamalarında avantaj sağlar.
İki sensörün referans fonksiyonları ve kabloları tamamen farklıdır.
N tipi ile Pt100 arasındaki fark nedir?
N tipi sıcaklığı termoelektrik EMK üzerinden ölçerken Pt100 platin elemanın sıcaklığa bağlı direnç değişimini kullanır.
Pt100 düşük ve orta sıcaklıklarda hassasiyet ve uzun dönem kararlılık açısından avantajlı olabilir. N tipi ise çok daha yüksek sıcaklıklara uzanan baz metal termokupl çözümüdür.
Detaylı karşılaştırma için Pt100 ve Termokupl Karşılaştırması incelenebilir.
N tipi termokupl toleransı ne demektir?
Gerçek bir N tipi termokuplun EMK'si ideal referans fonksiyonundan küçük miktarda farklı olabilir. İzin verilen bu sapma termokupl toleransı olarak tanımlanır.
Tolerans, sensörün bütün ölçüm zincirinin doğruluğu anlamına gelmez.
PLC girişi, CJC, uzatma kablosu, kalibrasyon, montaj ve sensör drift'i toplam ölçüm sonucunu ayrıca etkiler.
Güncel IEC tolerans sistemi için Termokupl Standartları bölümüne bakılmalıdır.
N tipi termokupl kalibrasyonu gerekir mi?
Standart endüstriyel kontrol uygulamasında her N tipi termokuplun bireysel kalibrasyon sertifikasına sahip olması şart değildir.
Ancak kritik ısıl işlem, laboratuvar, havacılık veya düşük ölçüm belirsizliği gereken sistemlerde sensöre özgü kalibrasyon gerekli olabilir.
Kalibrasyon, elinizdeki gerçek sensörün standart N tipi referans fonksiyonundan ne kadar saptığını belirler.
Yüksek sıcaklıkta kalibrasyon neden zorlaşır?
Baz metal termokupllar yüksek sıcaklıkta kullanıldıkça oksidasyon, difüzyon ve yapısal değişim nedeniyle kalibrasyonları değişebilir.
Sensör bir kalibrasyon fırınında yüksek sıcaklığa çıkarıldığında bile kendisi küçük miktarda değişime uğrayabilir. Bu nedenle yüksek sıcaklıkta yeniden kalibrasyon yalnız ölçüm yapmak değil, sensörü tekrar yüksek sıcaklık döngüsüne sokmak anlamına da gelir.
NIST de baz metal termokupllarda yüksek sıcaklık kullanımının kimyasal ve fiziksel değişime bağlı kalibrasyon kaybı oluşturabileceğini belirtmektedir.
N tipi ölçüm belirsizliğini neler etkiler?
Toplam ölçüm sonucu yalnız termokupl toleransından oluşmaz. Önemli bileşenler arasında:
sensör kalibrasyonu veya toleransı · yüksek sıcaklık drift'i · termoelektrik inhomojenlik · uzatma kablosu · CJC · ölçüm cihazı · elektriksel gürültü · sensör daldırma derinliği · proses sıcaklık gradyanı
bulunabilir.
Kritik ölçümlerde bütün bu etkiler Termokupl Sisteminde Ölçüm Belirsizliği yaklaşımıyla birlikte değerlendirilmelidir.
N tipi termokupl hangi uygulamalarda kullanılır?
Uygun sensör konstrüksiyonuyla N tipi termokupllar:
• yüksek sıcaklık fırınlarında,
• ısıl işlem proseslerinde,
• türbin ve motor testlerinde,
• havacılık uygulamalarında,
• enerji sistemlerinde,
• yarı iletken üretim ekipmanlarında,
• uzun dönem sıcaklık kararlılığının önemli olduğu proseslerde
kullanılabilir.
Ancak proses sıcaklığı kadar atmosfer, metal kılıf ve gerçek sensör konstrüksiyonu da seçimin parçasıdır.
N tipi seçerken hangi bilgiler bilinmelidir?
Doğru N tipi sensör seçimi için en azından:
normal ve maksimum sıcaklık
proses atmosferi
sensör çapı ve boyu
metal kılıf malzemesi
grounded veya ungrounded birleşim
kablo tipi ve uzunluğu
PLC / kontrol cihazının N tipi desteği
gerekli tolerans ve kalibrasyon seviyesi
sürekli çalışma süresi ve beklenen sensör ömrü
bilinmelidir.
N tipi termokuplun avantajları
Doğru uygulamada N tipi şu avantajları sağlayabilir:
K tipine göre geliştirilmiş yüksek sıcaklık termoelektrik kararlılığı
İyileştirilmiş oksidasyon direnci
Belirli orta sıcaklık bölgelerinde azaltılmış kısa süreli EMK değişimleri
Yüksek sıcaklık baz metal termokupl uygulamalarına uygunluk
Mineral yalıtımlı ve çok çeşitli endüstriyel prob yapılarında üretilebilme
N tipi termokuplun sınırlamaları
N tipi termokuplun bazı önemli sınırlamaları da vardır:
K tipine göre daha az yaygın bulunabilir.
K tipiyle elektriksel olarak doğrudan değiştirilemez.
N tipine uygun kablo ve cihaz girişi gerekir.
Yüksek sıcaklıkta tamamen drift'siz değildir.
Proses atmosferi ve özellikle kükürtlü ortamlar dikkatle değerlendirilmelidir.
Diğer termokupllar gibi CJC ve doğru düşük seviyeli ölçüm elektroniği gerektirir.
Sonuç
N tipi termokupl, Nicrosil / Nisil termoeleman çiftinden oluşan ve özellikle yüksek sıcaklık baz metal termokupl ölçümünde geliştirilmiş kararlılık amaçlayan bir sensör türüdür.
ITS-90 tabanlı referans fonksiyonu yaklaşık -270 °C ile +1300 °C arasında tanımlıdır; ancak bu matematiksel aralık her fiziksel N tipi sensörün sürekli çalışma garantisi değildir.
N tipinin K tipine göre asıl avantajı yalnız sıcaklık sınırı değildir. Nicrosil ve Nisil alaşımlarının oksidasyon, uzun dönem drift ve belirli yapısal kararsızlıklara karşı geliştirilmiş davranışı N tipini farklılaştırır.
Bununla birlikte doğru N tipi ölçüm için N tipi uyumlu kablo, doğru CJC, doğru PLC veya transmitter ayarı, uygun metal kılıf ve gerçek proses atmosferine uygun sensör konstrüksiyonu birlikte seçilmelidir.
Termokupl çeşitleri ve ilgili konular
+ K Tipi Termokupllar · E Tipi Termokupl Nedir?
+ T Tipi Termokupl Nedir? · S Tipi Termokupl Nedir?
+ Termokupl (T/C) Nedir? · Seebeck Etkisi
+ Termokupl Soğuk Uç Kompanzasyonu
+ Termokupl Standartları · IEC 60584-1
+ IEC 60584-3 Uzatma ve Kompanzasyon Kabloları · IEC 61515 MI Termokupllar
+ Pt100 Sensörleri · Pt100 ve Termokupl Karşılaştırması
+ Isı Sensörü Çeviricileri · Isı Kontrol Cihazları · PLC Sistemleri