E Tipi Termokupl Nedir?
E tipi termokupl, pozitif termoelemanı nikel-krom, negatif termoelemanı ise bakır-nikel esaslı alaşımdan oluşan bir baz metal termokupl türüdür. Standart termokupllar arasında yüksek termoelektrik duyarlılığıyla tanınır ve sıcaklık değişimine karşı görece güçlü bir milivolt sinyali üretir.
En basit haliyle: E tipi termokupl sıcaklığı doğrudan “derece” olarak üretmez. İki farklı termoelemanın oluşturduğu devrede meydana gelen küçük elektrik gerilimi ölçülür ve bu gerilim E tipine ait standart sıcaklık–EMK karakteristiği kullanılarak sıcaklığa çevrilir.
E tipi, termokupl çeşitleri içinde J, K, T ve N tipiyle birlikte baz metal grubunda yer alır. Özellikle güçlü termoelektrik çıkışı, düşük sıcaklıklara kadar uzanan referans fonksiyonu ve uygun atmosferlerdeki endüstriyel kullanımıyla dikkat çeker.
E tipi termokupl hangi malzemelerden oluşur?
E tipi termokuplun nominal termoeleman sistemi:
Pozitif (+): Nikel-Krom alaşımı — NiCr
Negatif (-): Bakır-Nikel alaşımı — CuNi
Pozitif termoeleman, K tipi termokuplun pozitif termoelemanıyla aynı genel nikel-krom alaşım ailesindedir. Negatif termoeleman ise bakır-nikel esaslıdır.
Bakır-nikel alaşımı günlük teknik dilde bazen constantan olarak adlandırılır. Ancak “constantan” ismini görüp bütün bakır-nikel termokupl tellerini birbirinin yerine kullanmak doğru değildir. Özellikle J tipi termokupl negatif teli ile E/T tipi bakır-nikel termoelemanlar aynı isimle anılsa bile termoelektrik özellikleri bakımından doğrudan değiştirilebilir kabul edilmemelidir.
E tipi termokuplun referans sıcaklık aralığı nedir?
NIST ITS-90 referans verilerinde E tipi termokupl için sıcaklık–EMK referans fonksiyonu yaklaşık -270 °C ile +1000 °C arasında tanımlanmıştır.
Burada kritik ayrım şudur:
-270…1000 °C, her E tipi fiziksel probun garanti edilmiş çalışma aralığı değildir.
Bu değer standardın matematiksel referans fonksiyonunun tanımlandığı bölgedir. Gerçek bir sensörün çalışma sıcaklığı; tel çapı, metal kılıf, kablo izolasyonu, mineral dolgu, proses atmosferi ve mekanik konstrüksiyona göre daha dar olabilir.
Bu farkın neden önemli olduğu IEC 60584-1 EMK Referans Fonksiyonları ve Toleransları sayfasında ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.
E tipi termokupl neden güçlü sinyal üretir?
Nikel-krom pozitif termoeleman ile bakır-nikel negatif termoelemanın Seebeck davranışları arasındaki fark oldukça büyüktür.
Bu nedenle E tipi, yaygın termokupllar arasında yüksek Seebeck duyarlılığına sahip tiplerden biridir. Bu davranışın fiziksel temeli Seebeck etkisi ile açıklanır.
Daha yüksek termoelektrik duyarlılık, aynı sıcaklık değişimi için daha büyük mikrovolt veya milivolt değişimi anlamına gelir.
Bu durum düşük seviyeli ölçüm elektroniğinde sinyal/gürültü açısından avantaj sağlayabilir.
Ancak güçlü sinyal = otomatik olarak daha yüksek doğruluk değildir. Sensör toleransı, kablo, referans birleşimi, ölçüm cihazı ve montaj şartları toplam ölçüm kalitesini ayrıca etkiler.
E tipi termokupl nasıl çalışır?
E tipi de diğer termokupllar gibi iki farklı termoelemanın oluşturduğu devrede sıcaklık dağılımına bağlı elektromotor kuvvet üretir.
Nikel-krom ve bakır-nikel termoelemanların sıcaklık karşısındaki termoelektrik özellikleri farklı olduğu için devrede ölçülebilir bir EMK oluşur.
Bu EMK sıcaklıkla tamamen doğrusal değişmez. Bu nedenle:
E = sıcaklık × sabit katsayı
şeklindeki basit bir hesap bütün sıcaklık aralığında doğru değildir.
E tipi sıcaklık–EMK referans fonksiyonu
Sıcaklıktan EMK'ye geçiş genel olarak:
E = f(t90)
şeklinde ifade edilebilir.
Bir PLC veya sıcaklık göstergesi gerçek ölçümde bunun tersini yapar:
t90 = g(E)
Buradaki sıcaklık ITS-90 ölçeğine göre tanımlanır. Termokupl tablolarının aslında polinomlardan nasıl üretildiğini Termokupl Referans Tabloları, Polinomlar ve ITS-90 bölümünde inceleyebilirsiniz.
E tipi düşük sıcaklıkta kullanılabilir mi?
Evet. E tipinin standart referans fonksiyonu kriyojenik bölgelere kadar uzanır.
Bu nedenle düşük sıcaklık araştırmalarında, laboratuvar sistemlerinde ve uygun sensör konstrüksiyonu bulunduğunda kriyojenik ölçümlerde değerlendirilebilir.
Ancak -200 °C altındaki bir ölçümde yalnız termokupl harfi yeterli değildir. Tel homojenliği, kablo, kalibrasyon, montaj, ölçüm cihazının mikrovolt performansı ve gerçek sensör konstrüksiyonu daha kritik hale gelir.
Özellikle düşük sıcaklık odaklı başka bir baz metal seçenek olan T tipi termokupl ile seçim yapılırken prosesin gerçek sıcaklık bölgesi ve gereken ölçüm performansı dikkate alınmalıdır.
E tipi yüksek sıcaklıkta kullanılabilir mi?
E tipi referans fonksiyonu 1000 °C'ye kadar uzanmasına rağmen, fiziksel sensörün yüksek sıcaklıkta kullanılabilirliği termoeleman çapına ve ortam şartlarına bağlıdır.
Güncel termokupl üretici teknik verilerinde E tipi nikel-krom / bakır-nikel kombinasyonu özellikle oksitleyici ortamlarda kullanımla ilişkilendirilir.
Buna karşılık çıplak termoelemanlar veya uygun korunmamış yapılar:
• kuvvetli indirgen atmosferlerde,
• dönüşümlü oksitleyici/indirgen atmosferlerde,
• yüksek sıcaklık vakum uygulamalarında veya
• bazı kükürtlü proseslerde
uygun olmayabilir.
Metal kılıflı bir probda proses ortamıyla doğrudan temas eden termoeleman değil kılıf olabilir. Bu nedenle gerçek uygulama uygunluğu termoeleman + kılıf + proses atmosferi birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.
E tipi ile K tipi arasındaki fark nedir?
E ve K tipi termokupl pozitif tarafta nikel-krom esaslı termoeleman kullanır; negatif tarafta ise farklı alaşımlar bulunur.
E tipi: NiCr / CuNi
K tipi: NiCr / Ni-Al esaslı alaşım
E tipinin termoelektrik çıkışı genellikle daha yüksektir. K tipi ise genel yüksek sıcaklık endüstriyel uygulamalarında çok daha yaygındır ve çok geniş bir prob çeşitliliğine sahiptir.
İki sensör aynı cihaz giriş ayarıyla kullanılamaz. K tipi sensör yerine E tipi bağlanırsa kontrol cihazında giriş tipi de E olarak değiştirilmelidir.
E tipi ile N tipi arasındaki fark nedir?
N tipi termokupl Nicrosil / Nisil esaslıdır ve özellikle yüksek sıcaklıkta uzun dönem kararlılık ve oksidasyon davranışını geliştirmek amacıyla tasarlanmıştır.
E tipi ise yüksek termoelektrik duyarlılığıyla öne çıkar.
Kabaca:
E tipi → güçlü EMK / geniş düşük-orta sıcaklık kullanımı
N tipi → geliştirilmiş yüksek sıcaklık kararlılığı
şeklinde düşünülebilir; fakat gerçek seçim proses şartlarına göre yapılmalıdır.
E tipi ile J tipi arasındaki fark nedir?
J tipi demir / bakır-nikel yapısındayken E tipi nikel-krom / bakır-nikel yapısındadır.
J tipi özellikle mevcut endüstriyel makinelerde çok yaygındır; ancak demir pozitif termoelemanı yüksek sıcaklık oksidasyonuna karşı E tipinin NiCr pozitif elemanından farklı davranır.
Her ikisinin negatif tarafında bakır-nikel alaşım bulunması, kabloların otomatik olarak birbirinin yerine kullanılabileceği anlamına gelmez.
E tipi ile T tipi arasındaki fark nedir?
T tipi bakır / bakır-nikel yapıdadır ve özellikle düşük sıcaklıklarda yaygın olarak değerlendirilir.
E tipi NiCr / CuNi yapısıyla daha yüksek EMK çıkışı üretir ve referans fonksiyonu daha yüksek sıcaklığa uzanır.
İki sensörün negatif telleri benzer bakır-nikel ailesinden olsa bile bütün termokupl devresi ve referans fonksiyonu farklıdır.
E tipi Pt100 yerine kullanılabilir mi?
E tipi ile Pt100 tamamen farklı sıcaklık sensörü teknolojileridir.
E tipi termoelektrik EMK üretirken Pt100 sıcaklığa bağlı direnç değişimini kullanır.
Pt100 birçok düşük ve orta sıcaklık prosesinde yüksek kararlılık ve doğruluk avantajı sunabilir. E tipi ise küçük, hızlı tepki veren ve daha geniş sıcaklık aralığına uzanabilen termokupl yapılarında avantaj sağlayabilir.
İki teknolojinin güçlü ve zayıf yanları Pt100 ve Termokupl Karşılaştırması sayfasında ayrıca açıklanmaktadır.
E tipi için soğuk uç kompanzasyonu gerekir mi?
Evet. E tipi de bütün standart termokupllar gibi referans birleşim sıcaklığına bağlıdır.
Standart sıcaklık–EMK fonksiyonu referans birleşimin 0 °C olduğu koşula göre tanımlanır.
PLC veya sıcaklık kontrol cihazının terminali gerçek hayatta 0 °C olmadığı için cihazın soğuk uç kompanzasyonu yapması gerekir.
E tipi güçlü EMK üretse bile hatalı CJC, yanlış sıcaklık okumaya devam eder.
E tipi grounded, ungrounded veya açık uç olabilir mi?
Evet. E harfi termoeleman çiftini tanımlar; sensör ucunun mekanik konstrüksiyonunu tanımlamaz.
E tipi sensör grounded, ungrounded veya exposed junction olarak üretilebilir.
Hızlı cevap gereken yerde grounded veya exposed tasarım; proses ile ölçüm elektroniği arasında elektriksel izolasyon gereken yerde ungrounded tasarım tercih edilebilir.
Bu yapıların gerçek farkları Topraklı, Topraksız ve Açık Uç Termokupl Farkları bölümünde açıklanmaktadır.
E tipi mineral yalıtımlı üretilebilir mi?
Evet. E tipi, mineral yalıtımlı metal kılıflı termokupl konstrüksiyonunda üretilebilen baz metal tiplerden biridir.
NiCr ve CuNi termoelemanlar sıkıştırılmış mineral izolasyon içinde metal kılıfa yerleştirilerek küçük çaplı, titreşime dayanıklı ve hızlı cevap verebilen problar üretilebilir.
Mineral yalıtımlı yapıların genel gereklilikleri IEC 61515 Mineral Yalıtımlı Metal Kılıflı Termokupllar sayfasında açıklanmaktadır.
E tipi termokupl kablosu neden önemlidir?
Sensörden ölçüm cihazına kadar termoelektrik zincirin doğru korunması gerekir.
Bu nedenle E tipi sensörün K veya J tipi termokupl kablosuyla uzatılması doğru değildir.
Uygun E tipi uzatma veya kompanzasyon kablosu kullanılmalı ve kablonun kendi sıcaklık sınırları dikkate alınmalıdır.
Bu konu IEC 60584-3 Uzatma ve Kompanzasyon Kabloları kapsamında standartlaştırılır.
E tipi doğrudan PLC'ye bağlanabilir mi?
Evet, PLC termokupl modülü E tipini destekliyorsa.
Bir PLC termokupl giriş modülü E tipi sensörden gelen milivolt sinyalini ölçer, terminal sıcaklığını algılar, CJC uygular ve E tipi referans fonksiyonuyla sıcaklığı hesaplar.
PLC menüsünde sensör tipi yanlışlıkla K veya J seçilirse sensör ve kablo tamamen sağlam olsa bile sıcaklık yanlış hesaplanır.
E tipi sıcaklık kontrol cihazına bağlanabilir mi?
E tipi giriş desteği bulunan bir ısı kontrol cihazına doğrudan bağlanabilir.
Kontrol cihazı E tipi lineerizasyonu yaptıktan sonra ölçülen sıcaklığı set değeriyle karşılaştırabilir ve SSR, kontaktör veya başka bir güç elemanını kontrol edebilir.
Sensör tipi parametresinin doğru seçilmesi PID kontrol kalitesi açısından da önemlidir; yanlış sıcaklık ölçen bir kontrolör matematiksel olarak düzgün çalışsa bile yanlış prosesi kontrol eder.
E tipi 4–20 mA'ya çevrilebilir mi?
Evet. E tipi giriş desteği bulunan bir sıcaklık sensörü çeviricisi veya transmitter kullanılabilir.
Transmitter E tipi EMK'yi ölçer, soğuk uç kompanzasyonu ve lineerizasyon uygular ve sıcaklığı 4–20 mA veya 0–10 V gibi standart bir proses sinyaline dönüştürebilir.
Bu yöntem özellikle sensör ile kontrol panosu arasındaki mesafenin uzun olduğu uygulamalarda yararlı olabilir.
E tipi VFD bulunan makinelerde kullanılabilir mi?
Evet. E tipinin güçlü termoelektrik sinyali bazı ölçümlerde avantaj sağlayabilir; ancak sensör yine milivolt seviyesinde çalışır.
Hız kontrol cihazları (VFD), servo sürücüler, kontaktörler ve motor kabloları güçlü elektromanyetik gürültü oluşturabilir.
Termokupl kablosunun VFD-motor kablosuyla uzun mesafe paralel götürülmesi, kötü ekranlama veya hatalı topraklama E tipi ölçümünü de bozabilir.
Güçlü sinyal, doğru kablolamanın yerini tutmaz.
E tipi termokupl toleransı ne demektir?
Gerçek bir E tipi termokuplun EMK'si ideal IEC referans eğrisinden küçük miktarda farklı olabilir. İzin verilen bu sapma termokupl toleransı olarak tanımlanır.
Tolerans sınıfı yalnız sensörün standart referans fonksiyonuna göre üretim sapmasını ifade eder.
PLC girişi, kablo, CJC, montaj, elektriksel gürültü ve kalibrasyon toplam ölçüm sonucunu ayrıca etkiler.
Bu yüzden eski kataloglardaki tek bir “±1,7 °C” veya “±0,5%” değerini E tipinin bütün sıcaklık aralığına evrensel doğruluk değeri olarak uygulamak doğru değildir. Güncel yaklaşım için Termokupl Standartları bölümü dikkate alınmalıdır.
E tipi kalibrasyonu gerekli midir?
Genel endüstriyel kontrol uygulamalarında her E tipi sensörün bireysel kalibrasyon sertifikası bulunması gerekmez.
Ancak laboratuvar, kritik proses veya düşük belirsizlik gerektiren ölçümlerde bireysel kalibrasyon sensörün gerçek referans eğriden sapmasını belirlemek için yararlı olabilir.
NIST, baz metal termokuplların özellikle yüksek sıcaklıklarda kimyasal ve fiziksel değişime uğrayarak zaman içinde kalibrasyon kaybı gösterebileceğini belirtmektedir.
Bu nedenle yüksek sıcaklıkta uzun süre kullanılan E tipi sensörde yalnız kopukluk testi yapmak yeterli değildir.
E tipi ölçüm belirsizliğini neler etkiler?
Gerçek bir E tipi ölçüm zincirinde:
sensör toleransı veya kalibrasyonu · termoelektrik drift · uzatma kablosu · CJC · ölçüm cihazı · elektriksel parazit · sensör montajı · daldırma derinliği · proses sıcaklık gradyanı
gibi birçok bileşen bulunabilir.
Hassas proseslerde bütün bu bileşenler Termokupl Sisteminde Ölçüm Belirsizliği yaklaşımıyla birlikte değerlendirilmelidir.
E tipi termokupl hangi uygulamalarda kullanılır?
Uygun sensör konstrüksiyonuyla E tipi:
• laboratuvar sıcaklık ölçümlerinde,
• test ve araştırma sistemlerinde,
• düşük ve orta sıcaklık proseslerinde,
• uygun oksitleyici atmosferlerdeki endüstriyel fırınlarda,
• kriyojenik ve düşük sıcaklık araştırmalarında,
• gaz ve hava sıcaklığı ölçümünde,
• termoelektrik sinyal seviyesinin avantaj sağlayabileceği uygulamalarda
kullanılabilir.
Gerçek ürün seçimi yapılırken yalnız E tipi harfine değil; kılıf, prob çapı, kablo, birleşim tipi ve proses atmosferine bakılmalıdır.
E tipi termokupl seçerken hangi bilgiler bilinmelidir?
Doğru sensör seçimi için en azından:
normal proses sıcaklığı
minimum ve maksimum sıcaklık
proses atmosferi
prob çapı ve uzunluğu
kılıf malzemesi
grounded / ungrounded / exposed birleşim
kablo tipi ve uzunluğu
PLC veya kontrol cihazının E tipi desteği
gerekli tolerans
kalibrasyon ihtiyacı
bilinmelidir.
E tipi termokuplun avantajları
Doğru uygulamada E tipi:
yüksek termoelektrik duyarlılık
güçlü milivolt çıkışı
çok düşük sıcaklıklara kadar uzanan standart referans fonksiyonu
geniş endüstriyel sıcaklık bölgesi
mineral yalıtımlı ve küçük çaplı prob olarak üretilebilme
baz metal yapısı sayesinde değerli metal termokupllardan daha ekonomik olabilme
gibi avantajlar sunabilir.
E tipi termokuplun sınırlamaları
Başlıca sınırlamaları:
yüksek sıcaklıkta sınırsız kararlılık sağlamaması
indirgen ve bazı agresif atmosferlerde koruma gerektirmesi
doğru E tipi uzatma kablosu gerektirmesi
soğuk uç kompanzasyonu ihtiyacı
yüksek sıcaklıkta uzun süreli kullanımda drift oluşabilmesi
milivolt seviyesindeki sinyalin elektromanyetik parazitten etkilenebilmesi
olarak özetlenebilir.
Sonuç
E tipi termokupl, nikel-krom / bakır-nikel termoeleman çiftinden oluşan ve özellikle yüksek termoelektrik duyarlılığıyla öne çıkan baz metal bir sıcaklık sensörüdür.
ITS-90 tabanlı referans fonksiyonu yaklaşık -270 °C ile +1000 °C arasında tanımlanmıştır; fakat bu matematiksel aralık herhangi bir fiziksel E tipi sensörün bütün bölgede sürekli kullanılabileceği anlamına gelmez.
E tipinin en karakteristik avantajı, yaygın termokupllar arasında yüksek EMK çıkışı sağlamasıdır. Bu özellik düşük seviyeli sinyal ölçümünde avantaj yaratabilir; ancak doğruluğu tek başına belirlemez.
Doğru E tipi ölçüm için uygun sensör konstrüksiyonu, doğru E tipi kablo, doğru CJC, doğru cihaz lineerizasyonu, uygun proses atmosferi ve gerekiyorsa kalibrasyon birlikte değerlendirilmelidir.
Termokupl çeşitleri ve ilgili konular
+ K Tipi Termokupllar · J Tipi Termokupllar
+ N Tipi Termokupl Nedir? · T Tipi Termokupl Nedir?
+ Termokupl (T/C) Nedir? · Seebeck Etkisi
+ Soğuk Uç Kompanzasyonu · Grounded / Ungrounded / Açık Uç
+ Termokupl Standartları · IEC 60584-1
+ IEC 60584-3 Termokupl Kabloları · IEC 61515 MI Termokupllar
+ Pt100 Sensörleri · Pt100 ve Termokupl Karşılaştırması
+ Isı Sensörü Çeviricileri · Isı Kontrol Cihazları · PLC Sistemleri