C Tipi Termokupl Nedir?
C tipi termokupl, pozitif termoelemanı tungsten-%5 renyum (W-5%Re), negatif termoelemanı ise tungsten-%26 renyum (W-26%Re) olan, çok yüksek sıcaklık ölçümleri için kullanılan özel bir tungsten-renyum termokupl türüdür. Güncel IEC 60584-1 standardında C tipi için de sıcaklık–EMK referans fonksiyonu tanımlanmıştır.
En basit haliyle: C tipi termokupl, J veya K tipinden çok daha yüksek sıcaklıkların söz konusu olduğu özel prosesler için geliştirilmiş bir termokupl sistemidir. Fakat en önemli sınırlaması, tungsten esaslı termoelemanların oksitleyici atmosferlere uygun olmamasıdır.
Bu nedenle C tipini yalnız “en yüksek sıcaklığa çıkan sensörlerden biri” diye düşünmek eksik kalır. Gerçek seçimde vakum, inert atmosfer, koruyucu kılıf, izolasyon, proses gazı, termoeleman saflığı ve yüksek sıcaklık drift'i sıcaklık değerinin kendisi kadar önemlidir.
C tipi termokupl hangi malzemelerden oluşur?
C tipi termokuplun nominal termoeleman çifti:
Pozitif (+): Tungsten-%5 Renyum — W-5%Re
Negatif (-): Tungsten-%26 Renyum — W-26%Re
Bu malzeme sistemi; K tipi, N tipi veya S tipi termokupllardan tamamen farklıdır.
K ve N tipi nikel esaslı baz metal termokupllar, R/S/B ise platin grubu değerli metal termokupllardır. C tipi ise refrakter metal olarak adlandırılan tungsten-renyum sistemine dayanır.
C tipi neden renyum içerir?
Saf tungsten son derece yüksek ergime sıcaklığına sahip olmasına rağmen mekanik olarak kırılganlaşabilir ve işlenmesi zor olabilir. Tungstene renyum eklenmesi mekanik özellikleri ve termoelektrik davranışı değiştirir.
İki farklı renyum oranına sahip tungsten alaşımının birlikte kullanılması yeterli Seebeck farkı oluşturarak sıcaklığa bağlı ölçülebilir EMK üretir.
C tipi için W-5%Re ve W-26%Re kombinasyonu bu nedenle yalnız mekanik değil, aynı zamanda belirli bir sıcaklık–EMK referans karakteristiği oluşturur.
C tipi termokuplun sıcaklık aralığı nedir?
C tipi için kullanılan ITS-90 tabanlı referans verileri yaklaşık 0 °C ile 2320 °C arasında uzanır.
Ancak diğer termokupllarda olduğu gibi burada da çok önemli bir ayrım vardır:
0…2320 °C referans veri aralığı, herhangi bir fiziksel C tipi probun bütün bu aralıkta sürekli ve güvenli şekilde çalışacağı anlamına gelmez.
Gerçek kullanılabilir üst sıcaklık:
termoeleman çapına · izolasyona · kılıf malzemesine · atmosfer saflığına · proses basıncına · çalışma süresine · termoeleman kontaminasyonuna
bağlıdır.
Referans fonksiyonu ile fiziksel sensör sınırı arasındaki bu fark, termokupl standartları ve özellikle IEC 60584-1 değerlendirilirken mutlaka dikkate alınmalıdır.
C tipi neden bu kadar yüksek sıcaklığa çıkabilir?
Tungsten, çok yüksek ergime sıcaklığına sahip refrakter bir metaldir. Tungsten-renyum termoelemanlar bu nedenle platin veya nikel esaslı termokuplların pratik sınırlarının üzerinde sıcaklık ölçümlerinin gerektiği özel uygulamalarda kullanılabilir.
NIST araştırmalarında W-Re termokupllar 2000 °C'nin üzerindeki sıcaklıkların ölçümü için uzun yıllardır incelenmiş ve özel yüksek sıcaklık sistemlerinde kullanılmıştır.
Ancak bu yüksek sıcaklık avantajı yalnız uygun atmosferde geçerlidir. Oksijen varsa tungstenin yüksek sıcaklık avantajı ciddi biçimde kaybolur.
C tipi termokupl neden oksitleyici atmosferde kullanılmaz?
C tipi için en kritik uygulama kuralı budur.
Tungsten ve tungsten-renyum termoelemanlar yüksek sıcaklıkta oksijenle hızlı biçimde reaksiyona girebilir. Oluşan tungsten oksitler koruyucu ve kararlı bir yüzey tabakası gibi davranmaz; malzeme kaybı ve hızlı bozulma meydana gelebilir.
Bu nedenle çıplak C tipi termoelemanlar oksitleyici atmosfer için uygun değildir.
Bir fırının yalnız “2300 °C'ye çıkması”, C tipi sensör seçmek için yeterli değildir. Fırının içinde hava veya oksijen varsa sensörün nasıl korunacağı ayrıca çözülmelidir.
C tipi hangi atmosferlerde kullanılır?
C tipi termokupllar özellikle:
• yüksek vakum,
• inert gaz atmosferleri,
• uygun argon veya helyum sistemleri ve
• dikkatle tasarlanmış bazı hidrojen atmosferlerinde
kullanılabilir.
Fakat “inert gaz var” demek de tek başına yeterli değildir. Çok yüksek sıcaklıkta düşük seviyedeki oksijen, izolasyon malzemesinden çıkan gazlar veya proses içindeki kirleticiler bile termoeleman davranışını etkileyebilir.
Hidrojen uygulamalarında ise tungsten-renyum malzemelerin gevrekleşme ve malzeme uyumluluğu ayrıca değerlendirilmelidir.
C tipi vakum fırınlarında neden kullanılır?
Vakum fırınlarında oksijen seviyesi çok düşük tutulabildiği için tungsten-renyum termoelemanlar oksidasyondan korunabilir.
Bu özellik C tipini; çok yüksek sıcaklıkta sinterleme, malzeme araştırmaları, özel ısıl işlem sistemleri ve yüksek sıcaklık laboratuvar fırınlarında önemli bir seçenek haline getirir.
Bununla birlikte vakum tek başına sensörü ölümsüz yapmaz. Çok yüksek sıcaklıkta alaşım bileşenlerinin taşınımı, renyum kaybı, izolasyonla reaksiyon ve termoelektrik drift yine oluşabilir.
C tipi düşük sıcaklıklarda kullanılabilir mi?
Matematiksel referans verileri düşük sıcaklıklara kadar bulunabilse de C tipinin asıl avantajı yüksek ve çok yüksek sıcaklık bölgesidir.
Birkaç yüz derecenin altındaki endüstriyel sıcaklıklar için C tipi genellikle ekonomik veya pratik bir seçim değildir.
Bu bölgelerde E tipi, T tipi, J/K/N veya Pt100 gibi sensörler uygulamaya göre daha mantıklı olabilir.
C tipi termokupl nasıl çalışır?
C tipi de diğer termokupllar gibi sıcaklık dağılımına bağlı termoelektrik EMK üretir.
W-5%Re ve W-26%Re termoelemanlarının Seebeck katsayıları farklı olduğu için devrede sıcaklığa bağlı bir gerilim meydana gelir.
Bu gerilim milivolt seviyesindedir ve sıcaklıkla tamamen doğrusal değişmez. Dolayısıyla C tipi de tek bir sabit mV/°C katsayısıyla doğru biçimde ölçülemez.
C tipi sıcaklık–EMK referans fonksiyonu
Sıcaklıktan EMK'ye dönüşüm genel olarak:
E = f(t90)
şeklinde ifade edilir.
Bir ölçüm cihazı ise ters dönüşümü gerçekleştirir:
t90 = g(E)
IEC 60584-1'in referans fonksiyonları ITS-90 sıcaklık ölçeğine dayanır. Bu matematiğin nasıl çalıştığı Termokupl Referans Tabloları, Polinomlar ve ITS-90 sayfasında açıklanmaktadır.
C tipi ile A tipi arasındaki fark nedir?
C ve A tipi termokupllar tungsten-renyum ailesindedir; ancak negatif termoelemanlarının renyum oranı farklıdır.
C tipi: W-5%Re / W-26%Re
A tipi: W-5%Re / W-20%Re
Bu fark nedeniyle sıcaklık–EMK karakteristikleri aynı değildir. PLC veya sıcaklık cihazında A ve C aynı sensör olarak değerlendirilemez.
C tipi ile B tipi arasındaki fark nedir?
B tipi Pt-30%Rh / Pt-6%Rh değerli metal termokupldur ve yüksek sıcaklık ölçümünde kullanılan başka bir sensör ailesidir.
B tipi platin-rodyum sistemidir; C tipi ise tungsten-renyum sistemidir.
B tipi uygun oksitleyici veya inert yüksek sıcaklık sistemlerinde kullanılabilirken C tipi çıplak termoelemanlar özellikle oksijenden korunmak zorundadır.
C tipinin sıcaklık kapasitesi daha yüksek olabilir; fakat bunun karşılığında atmosfer şartları çok daha kısıtlayıcıdır.
C tipi ile S ve R tipi arasındaki fark nedir?
S tipi ve R tipi platin/platin-rodyum esaslıdır ve C tipine göre farklı atmosfer davranışı gösterir.
C tipi çok daha yüksek sıcaklık bölgelerine ulaşabilse de oksidasyona karşı son derece hassastır. Bu nedenle “en yüksek sıcaklığa çıkan termokupl = en iyi termokupl” şeklinde bir sıralama yapılamaz.
C tipi ile N veya K tipi arasındaki fark nedir?
N tipi ve K tipi nikel esaslı baz metal termokupllardır.
Bu sensörler C tipine göre daha düşük sıcaklık bölgelerinde çalışır; ancak genel endüstriyel atmosferler, prob konstrüksiyonları ve standart kontrol cihazları açısından çok daha pratik olabilirler.
C tipi ise gerçekten çok yüksek sıcaklığın ve kontrollü atmosferin aynı anda bulunduğu daha özel uygulamalara yöneliktir.
2300 °C üzerinde neden temassız sıcaklık ölçümü düşünülür?
Çok yüksek sıcaklıklarda fiziksel sensörün kendisi prosesin parçası haline gelir ve malzeme dayanımı ciddi problem oluşturur.
Bu nedenle bazı yüksek sıcaklık uygulamalarında C tipi termokupla birlikte veya onun yerine temassız sıcaklık sensörleri, infrared pirometre veya optik sıcaklık ölçüm sistemleri değerlendirilebilir.
Temassız sistemlerin de emissivite, görüş alanı ve optik yol gibi kendi hata kaynakları bulunduğundan bunlar otomatik olarak daha doğru değildir; yalnız farklı bir ölçüm tekniğidir.
C tipi için hangi izolasyon malzemesi kullanılır?
C tipi gibi çok yüksek sıcaklık termokupllarında standart düşük sıcaklık kablo izolasyonları kullanılamaz.
Yüksek sıcaklık konstrüksiyonlarında alümina, berilya, hafniya veya başka refrakter seramik izolasyon sistemleri görülebilir.
Ancak izolasyon malzemesi yalnız elektriksel dayanım nedeniyle seçilmez. Çok yüksek sıcaklıkta izolasyon ile tungsten-renyum termoelemanlar arasında kimyasal etkileşim ve malzeme taşınımı da oluşabilir.
Bu nedenle C tipi prob tasarımı, sıradan bir mineral yalıtımlı termokupl seçiminin ötesinde özel malzeme mühendisliği gerektirebilir.
C tipi metal kılıf içinde kullanılabilir mi?
Evet, özel konstrüksiyonlarda kullanılabilir; ancak kılıf malzemesi uygulamanın sıcaklığına ve atmosferine uygun olmalıdır.
Çok yüksek sıcaklıklarda sıradan paslanmaz çelik kılıflar uygun değildir. Refrakter metal kılıflar veya özel seramik koruma sistemleri kullanılabilir.
NIST araştırmalarında renyum kılıflı W-5%Re/W-26%Re termokuplların çok yüksek sıcaklık sistemlerinde incelendiği görülmektedir.
Burada sensörün yalnız termokupl telleri değil, kılıf + izolasyon + sızdırmazlık + atmosfer sistemi birlikte değerlendirilmelidir.
C tipi zamanla drift yapar mı?
Evet. Çok yüksek sıcaklık, C tipi termokupla sınırsız kararlılık sağlamaz.
W-Re termokupllarda:
• renyumun seçici kaybı,
• alaşım bileşiminin değişmesi,
• buharlaşma ve malzeme taşınımı,
• izolasyon malzemesiyle reaksiyon,
• termoelektrik inhomojenlik ve
• yüksek sıcaklık yaşlanması
EMK'nin zamanla değişmesine neden olabilir.
NIST'in refrakter metal termokupl çalışmalarında yüksek sıcaklıkta renyum kaybının kalibrasyon değişimine neden olabildiği gösterilmiştir.
C tipi kalibrasyonu neden zor olabilir?
2000 °C seviyelerine yaklaşan sıcaklıklarda güvenilir referans sistem oluşturmak zaten başlı başına zordur.
Buna ek olarak termokupl, kalibrasyon sırasında yüksek sıcaklıkta tutulurken kendisi de yaşlanabilir ve EMK karakteristiği değişebilir.
NIST, tungsten-renyum gibi özel termokuplların yüksek sıcaklık kalibrasyonlarını karşılaştırma yöntemleriyle gerçekleştirebilmektedir; ancak gerçek kalibrasyon aralığı sensör yapısına ve kullanılan referans sisteme bağlıdır.
C tipi için soğuk uç kompanzasyonu gerekir mi?
Evet. Çok yüksek sıcaklık ölçmesi C tipini termokupl fiziğinden bağımsız hale getirmez.
Referans fonksiyonu 0 °C referans birleşimine göre tanımlandığından gerçek ölçüm sisteminde soğuk uç kompanzasyonu gerekir.
C tipi yüksek sıcaklığı ölçüyor diye 20–30 °C seviyesindeki CJC hatasını görmezden gelmek doğru değildir.
C tipi için uzatma kablosu kullanılabilir mi?
C tipi termokupl devresinin uzatılmasında kullanılan kablo da sıcaklık–EMK karakteristiğine uygun olmalıdır.
Tungsten-renyum alaşımlarını kontrol panosuna kadar taşımak her zaman pratik veya ekonomik olmayabilir; buna karşılık kullanılacak uzatma sisteminin C tipi karakteristiğe uygunluğu mutlaka doğrulanmalıdır.
Termokupl uzatma ve kompanzasyon mantığının genel açıklaması için IEC 60584-3 Uzatma ve Kompanzasyon Kabloları bölümüne bakabilirsiniz.
C tipi doğrudan PLC'ye bağlanabilir mi?
Yalnız PLC veya ölçüm modülü C tipini gerçekten destekliyorsa.
Standart PLC termokupl modüllerinin tamamında C tipi bulunmaz. J, K, T, E, N, R, S ve B desteği yaygın olsa da C tipi daha özel bir giriş seçeneğidir.
C tipi desteklenmiyorsa ham milivolt ölçümünü özel bir dönüştürücüyle değerlendirmek veya sensöre uygun sıcaklık transmitteri kullanmak gerekebilir.
C tipi sensörü K tipi girişe bağlayıp “yaklaşık gösterir” diye kullanmak doğru değildir.
C tipi 4–20 mA'ya çevrilebilir mi?
Evet, uygun C tipi lineerizasyonu destekleyen özel transmitterle.
Transmitter C tipi EMK'yi ölçer, referans birleşim kompanzasyonu uygular ve hesaplanan sıcaklığı 4–20 mA gibi standart proses sinyaline dönüştürebilir.
Böylece PLC tarafında özel tungsten-renyum lineerizasyonu yerine standart analog giriş kullanılabilir.
C tipi sıcaklık kontrol cihazına bağlanabilir mi?
Yalnız ısı kontrol cihazı C tipi tungsten-renyum girişini destekliyorsa doğrudan bağlanmalıdır.
C tipi, standart endüstriyel sıcaklık kontrolünde J/K kadar yaygın olmadığı için cihazın giriş listesinde gerçekten “Type C / W5Re-W26Re” bulunduğu doğrulanmalıdır.
C tipi ölçümünde VFD paraziti önemli midir?
C tipi çok yüksek sıcaklık ölçse bile çıkış sinyali yine milivolt seviyesindedir.
Bu nedenle VFD, servo sürücü ve motor güç kablolarından gelen elektromanyetik parazit C tipi ölçüm devresini de etkileyebilir.
Sensör ile transmitter veya ölçüm cihazı arasındaki düşük seviyeli sinyal kablosu, güç kablolarından uygun biçimde ayrılmalıdır.
C tipi tolerans ne anlama gelir?
Gerçek termoelemanların ürettiği EMK ideal referans fonksiyonundan küçük miktarda farklı olabilir.
Ancak C tipi yüksek sıcaklık sensörlerinde yalnız başlangıç toleransına bakmak yeterli değildir. Çok yüksek sıcaklıktaki drift, malzeme kaybı ve inhomojenlik uzun dönem performansta daha önemli hale gelebilir.
Bu nedenle C tipi ölçüm sistemi değerlendirilirken yalnız termokupl toleransı değil, bütün ölçüm belirsizliği bütçesi dikkate alınmalıdır.
C tipi ölçüm belirsizliğini neler etkiler?
Çok yüksek sıcaklık C tipi sisteminde:
termoeleman kalibrasyonu · yüksek sıcaklık drift'i · renyum kaybı · termoelektrik inhomojenlik · izolasyon reaksiyonları · CJC · ölçüm cihazı · kablolama · fırın sıcaklık gradyanı · sensör konumu
sonucu etkileyebilir.
2000 °C civarında “sensör ±X °C” şeklinde tek bir rakam vermek, bütün ölçüm zincirini tanımlamak için çoğu zaman yetersizdir.
C tipi termokupl nerelerde kullanılır?
Uygun atmosfer ve konstrüksiyonla C tipi:
• vakum fırınlarında,
• yüksek sıcaklık sinterleme sistemlerinde,
• refrakter metal araştırmalarında,
• nükleer araştırma sistemlerinde,
• yüksek sıcaklık malzeme testlerinde,
• inert atmosferli laboratuvar fırınlarında,
• türbin ve uzay/havacılık araştırmalarında,
• 2000 °C üzeri özel sıcaklık ölçümlerinde
kullanılabilir.
C tipi termokupl seçerken hangi bilgiler bilinmelidir?
C tipi seçerken en azından:
normal ve maksimum sıcaklık
vakum seviyesi veya proses gazı
oksijen miktarı
termoeleman çapı
izolasyon malzemesi
koruyucu kılıf veya tüp
sensör boyu
ölçüm cihazının gerçek C tipi desteği
kalibrasyon gereksinimi
beklenen servis süresi
bilinmelidir.
Özellikle proses içinde oksijen varsa yalnız “C tipi 2300 °C ölçüyor” bilgisine dayanarak sensör seçmek ciddi hata olabilir.
C tipi termokuplun avantajları
Doğru uygulamada C tipi:
çok yüksek sıcaklık ölçüm kapasitesi
2000 °C üzeri özel proseslere uygulanabilme
vakum ve inert atmosfer uygulamalarına uygunluk
yüksek sıcaklık malzeme araştırmalarında uzun kullanım geçmişi
IEC 60584-1 içinde tanımlanmış referans fonksiyonu
gibi avantajlar sağlayabilir.
C tipi termokuplun sınırlamaları
C tipinin ciddi sınırlamaları vardır:
oksitleyici atmosferlere uygun değildir
genel fabrika uygulamalarında J/K/N kadar yaygın değildir
özel izolasyon ve kılıf malzemeleri gerektirebilir
çok yüksek sıcaklıkta termoelektrik drift oluşabilir
renyum kaybı ve malzeme taşınımı kalibrasyonu değiştirebilir
C tipi destekleyen PLC veya transmitter seçenekleri daha sınırlı olabilir
düşük sıcaklıklarda ekonomik veya pratik avantaj sağlamaz
Sonuç
C tipi termokupl, W-5%Re / W-26%Re tungsten-renyum termoeleman çiftinden oluşan ve özellikle çok yüksek sıcaklık ölçümlerinde kullanılan özel bir termokupldur.
Referans verileri yaklaşık 0 °C ile 2320 °C bölgesine uzanabilse de bu değer herhangi bir fiziksel sensörün bütün aralıkta sürekli çalışma garantisi değildir.
C tipinin en büyük avantajı çok yüksek sıcaklık kapasitesi; en büyük zayıflığı ise oksitleyici atmosfere karşı çok düşük dayanımıdır.
Bu nedenle doğru C tipi ölçüm sistemi yalnız termokupl tellerinden oluşmaz. Atmosfer kontrolü, izolasyon, kılıf, CJC, doğru C tipi lineerizasyon, kablolama ve yüksek sıcaklık drift'i birlikte değerlendirilmelidir.
Termokupl çeşitleri ve ilgili konular
+ A Tipi Termokupl Nedir? · B Tipi Termokupl Nedir?
+ S Tipi Termokupl Nedir? · R Tipi Termokupl Nedir?
+ N Tipi Termokupl Nedir? · K Tipi Termokupllar
+ Termokupl Nedir? · Seebeck Etkisi
+ Soğuk Uç Kompanzasyonu · Ölçüm Belirsizliği
+ Termokupl Standartları · IEC 60584-1