A Tipi Termokupl Nedir?

A tipi termokupl, pozitif termoelemanı tungsten-%5 renyum (W-5%Re), negatif termoelemanı ise tungsten-%20 renyum (W-20%Re) olan özel bir tungsten-renyum termokupl türüdür. Özellikle çok yüksek sıcaklık ölçümlerinde kullanılan A tipi, C tipi termokupla aynı refrakter metal ailesindedir; ancak termoeleman bileşimi ve sıcaklık–EMK referans fonksiyonu farklıdır.

En basit haliyle: A tipi, sıradan endüstriyel termokupllardan çok daha yüksek sıcaklıkların ölçülmesi için kullanılan tungsten-renyum esaslı bir sensördür. Fakat bu yüksek sıcaklık avantajından yararlanabilmek için sensörün oksijenden korunması gerekir.

A tipi termokupl için yalnız “2500 °C ölçer” demek doğru bir mühendislik tanımı değildir. Gerçek uygulamada vakum seviyesi, inert veya indirgen atmosfer, izolasyon malzemesi, koruyucu kılıf, termoeleman çapı, yüksek sıcaklık drift'i ve cihazın gerçek Type A desteği birlikte değerlendirilmelidir.

A tipi termokupl hangi malzemelerden oluşur?

A tipi termokuplun nominal termoeleman çifti:

Pozitif (+): Tungsten-%5 Renyum — W-5%Re
Negatif (-): Tungsten-%20 Renyum — W-20%Re

Bu yapı, K tipi ve N tipi gibi nikel esaslı baz metal termokupllardan; S tipi, R ve B gibi platin-rodyum termokupllardan tamamen farklıdır.

A tipi, tungsten ve renyum gibi refrakter metallere dayanır. Bu malzemeler çok yüksek sıcaklıklarda kullanılabilmeleri nedeniyle özel fırın, vakum ve araştırma sistemlerinde önemlidir.

A tipi termokupl neden IEC standardına sonradan eklendi?

A ve C tipi tungsten-renyum termokupllar endüstride uzun süredir kullanılmasına rağmen IEC 60584 ailesinin eski sürümlerinde klasik R, S, B, J, T, E, K ve N tipleri kadar yerleşik değildi.

IEC 60584-1:2013 ile hem C hem de A tipi resmi olarak standardın referans fonksiyonları içine dahil edildi.

IEC'nin açıklamasına göre A tipi için kabul edilen sıcaklık–EMK ilişkisi, daha önce GOST R 8.585-2001 kapsamında kullanılan W-5%Re / W-20%Re referans verilerine dayanır.

Bu nedenle günümüzde A tipi, yalnız üreticilerin kendi tanımladığı deneysel bir tungsten-renyum çifti değil; IEC 60584-1 içinde tanımlanmış bir termokupl tipidir.

A tipi termokuplun referans sıcaklık aralığı nedir?

IEC tabanlı A tipi referans verileri yaklaşık 0 °C ile +2500 °C arasında uzanır.

Bu değer A tipini standartlaştırılmış termokupllar arasında en yüksek referans sıcaklıklarından birine sahip sensörlerden biri yapar.

Ancak:

0…2500 °C referans fonksiyonu, herhangi bir fiziksel A tipi sensörün 2500 °C'de sürekli ve sorunsuz çalışacağı anlamına gelmez.

Gerçek sensörün kullanılabilir sıcaklığı:

tel çapı
termoeleman kalitesi
vakum veya gaz atmosferi
izolasyon malzemesi
koruyucu tüp veya kılıf
çalışma süresi
kontaminasyon ve drift

gibi faktörlere bağlıdır.

Referans fonksiyonu ile gerçek prob çalışma sınırı arasındaki ayrım termokupl standartları değerlendirilirken mutlaka korunmalıdır.

A tipi ile C tipi arasındaki fark nedir?

A ve C tipi aynı tungsten-renyum ailesinden gelir ve pozitif termoelemanları aynıdır:

A tipi: W-5%Re / W-20%Re
C tipi: W-5%Re / W-26%Re

Temel fark negatif termoelemandaki renyum miktarıdır.

Bu fark nedeniyle A ve C tipi aynı sıcaklıkta aynı milivolt değerini üretmez. Her birinin kendi referans fonksiyonu vardır.

C tipi için referans bölgesi yaklaşık 2315–2320 °C civarına uzanırken A tipi referans verileri yaklaşık 2500 °C'ye kadar uzanır.

Bu nedenle A tipi bazı çok yüksek sıcaklık uygulamalarında biraz daha geniş standart referans bölgesi sunabilir.

Ancak A tipi 2500 °C'ye çıkıyor diye otomatik olarak C tipinden “daha iyi” değildir. Sensör ömrü ve doğruluğu atmosfer ve konstrüksiyona bağlıdır.

A tipi termokupl nasıl çalışır?

A tipi de diğer termokupllar gibi Seebeck etkisine dayanır.

W-5%Re ve W-20%Re termoelemanlarının termoelektrik özellikleri birbirinden farklıdır. Sıcaklık dağılımı altında bu iki iletkenin oluşturduğu devrede küçük bir elektromotor kuvvet meydana gelir.

Bu sinyal sıcaklıkla doğrusal değişmez. Bu nedenle tek bir sabit mV/°C katsayısı kullanılarak doğru A tipi sıcaklık hesabı yapılamaz.

A tipi sıcaklık–EMK referans fonksiyonu

Sıcaklıktan EMK'ye dönüşüm genel olarak:

E = f(t90)

şeklinde ifade edilir.

Ölçüm cihazı ise ters dönüşümü yapar:

t90 = g(E)

A tipi için IEC referans fonksiyonları ITS-90 sıcaklık ölçeğine ve 0 °C referans birleşimine dayanır.

Bu ilişkinin tablo ve polinom tarafı Termokupl Referans Tabloları, Polinomlar ve ITS-90 bölümünde açıklanmaktadır.

A tipi neden oksitleyici atmosferde kullanılmamalıdır?

A tipi için en önemli uygulama sınırlaması budur.

Tungsten-renyum alaşımlar yüksek sıcaklıkta oksijene karşı son derece hassastır. Tungstenin oksidasyonu hızlı malzeme kaybına, termoelemanın incelmesine ve sonunda sensörün bozulmasına neden olabilir.

Bu nedenle A tipi ve C tipi tungsten-renyum termokupllar yüksek sıcaklıkta neredeyse tamamen:

vakumda
inert atmosferde
uygun kuru indirgen atmosferlerde

kullanılır.

Hava içinde açıkta çalışan A tipi termokuplun 2500 °C kapasitesinden söz etmek pratikte anlamlı değildir.

A tipi vakum ortamında kullanılabilir mi?

Evet. Vakum A tipi için en önemli kullanım ortamlarından biridir.

Düşük oksijen seviyesi tungsten-renyum termoelemanları oksidasyondan korumaya yardımcı olur. Bu nedenle A tipi yüksek sıcaklık vakum fırınları, malzeme araştırma sistemleri ve özel laboratuvar düzeneklerinde kullanılabilir.

Ancak vakumda da sensör tamamen değişmeden kalmaz.

BIPM termokupl kılavuzuna göre tungsten-renyum termoelemanlarda vakum altında yüksek sıcaklıkta renyumun tercihli kaybı meydana gelebilir ve bu durum zamanla Seebeck katsayısının ve kalibrasyonun değişmesine yol açabilir.

A tipi inert gaz ortamında kullanılabilir mi?

Evet. Argon ve helyum gibi uygun inert gaz sistemleri A tipi termokupllar için kullanılabilir.

Ancak çok yüksek sıcaklıkta “argon var” demek tek başına yeterli değildir.

Gazdaki eser miktarda oksijen veya nem, sistemden çıkan gazlar, refrakter malzemeler ve izolasyon içindeki kirleticiler sensörü etkileyebilir.

2500 °C'ye yaklaşan sıcaklıklarda proses gazının saflığı sıradan bir termokupl uygulamasına göre çok daha kritik hale gelir.

A tipi hidrojen atmosferinde kullanılabilir mi?

Tungsten-renyum termokupllar uygun kuru hidrojen gibi indirgen atmosferlerde kullanılabilir.

Ancak hidrojenin saflığı, nem miktarı, termoeleman ve kılıf malzemelerinin uyumu dikkatle değerlendirilmelidir.

Islak veya kirli hidrojen sistemiyle yüksek saflıkta kuru hidrojen sistemi aynı uygulama şartı olarak değerlendirilmemelidir.

A tipi neden 1200 °C sonrasında mekanik olarak hassaslaşabilir?

Tungsten esaslı termoelemanların önemli özelliklerinden biri rekristalizasyon sonrası gevrekleşme davranışıdır.

Yüksek sıcaklığa çıkarılmış tungsten alaşımı soğutulduktan sonra başlangıçtaki kadar sünek olmayabilir. BIPM kılavuzunda tungstenin yaklaşık 1200 °C üzerindeki rekristalizasyon sıcaklıklarından sonra oldukça kırılgan hale gelebileceği belirtilmektedir.

Bu nedenle yüksek sıcaklıkta çalışmış A tipi bir prob:

bükülmemeli
gereksiz titreşime maruz bırakılmamalı
sökme-takma sırasında mekanik zorlanmamalıdır

çünkü elektriksel olarak sağlam görünen termoeleman mekanik olarak kolay kırılabilir.

A tipi neden düşük ve orta sıcaklık için tercih edilmez?

A tipi düşük sıcaklıkta çalışamaz diye bir temel fizik kuralı yoktur; fakat sensörün gerçek avantajı çok yüksek sıcaklık bölgesidir.

200 °C veya 500 °C gibi sıradan endüstriyel sıcaklıkları ölçmek için tungsten-renyum prob kullanmak çoğu zaman gereksiz maliyet ve konstrüksiyon zorluğu yaratır.

Bu sıcaklıklarda uygulamaya göre E tipi, T tipi, J, K, N veya Pt100 daha uygun olabilir.

A tipi ile B tipi arasındaki fark nedir?

B tipi Pt-30%Rh / Pt-6%Rh platin-rodyum termokupldur.

A tipi ise W-5%Re / W-20%Re tungsten-renyum sistemidir.

B tipi temiz oksitleyici veya inert yüksek sıcaklık ortamlarında kullanılabilirken A tipi yüksek sıcaklıkta oksijenle temas etmemelidir.

A tipinin referans sıcaklık bölgesi çok daha yüksek olsa da bu, oksitleyici bir fırında B tipinin yerine kullanılabileceği anlamına gelmez.

Atmosfer, maksimum sıcaklık kadar önemli bir seçim kriteridir.

A tipi ile R ve S tipi arasındaki fark nedir?

R tipi ve S tipi platin/platin-rodyum esaslı değerli metal termokupllardır.

A tipi ise tungsten-renyum esaslıdır ve kontrollü atmosfer altında çok daha yüksek sıcaklıklara ulaşabilir.

R ve S tipi oksitleyici atmosferlerde A tipine göre çok daha uygun olabilir; A tipi ise vakum ve inert atmosferlerde ekstrem sıcaklık avantajı sağlar.

A tipi yerine temassız sıcaklık ölçümü düşünülebilir mi?

Evet. 2000 °C üzerindeki proseslerde sensörün kendisinin proses içinde yaşaması büyük mühendislik problemi haline gelir.

Bu nedenle bazı uygulamalarda A tipi termokupla birlikte veya onun yerine temassız sıcaklık sensörleri, infrared pirometreler veya optik sıcaklık ölçüm sistemleri kullanılabilir.

Fakat temassız ölçüm de emissivite, optik yol, pencere geçirgenliği ve görüş alanı gibi farklı hata kaynaklarına sahiptir.

Bu nedenle “temassız = daha doğru” veya “termokupl = daha doğru” şeklinde genel bir kural yoktur.

A tipi termokupl için hangi izolasyon kullanılır?

2500 °C civarındaki bir sıcak bölgede sıradan cam elyafı veya polimer kablo izolasyonu kullanılamaz.

A tipi yüksek sıcaklık sistemlerinde özel refrakter seramik izolasyon malzemeleri gerekir.

Alümina ve diğer yüksek sıcaklık seramikleri belirli sıcaklık bölgelerinde kullanılabilir; daha ekstrem sistemlerde izolasyon ile termoeleman arasındaki kimyasal etkileşim ayrıca değerlendirilmelidir.

Çünkü izolasyon yalnız telleri birbirinden ayırmaz; aynı zamanda sensörün kontaminasyon ve drift davranışını da etkileyebilir.

A tipi metal kılıf içinde kullanılabilir mi?

Özel metal kılıflı konstrüksiyonlar mümkündür; ancak standart paslanmaz çelik kılıflar A tipinin ekstrem üst sıcaklık bölgesinde kullanılamaz.

Yüksek sıcaklık tungsten-renyum uygulamalarında molibden, tantal veya başka refrakter metal kılıflar gibi özel çözümler değerlendirilmiştir.

Burada termoelemanların yanı sıra kılıfın buharlaşması, karbonla reaksiyonu, izolasyonla uyumu ve proses atmosferi birlikte incelenmelidir.

Bu nedenle A tipi konstrüksiyon, sıradan mineral yalıtımlı metal kılıflı termokupl uygulamalarından çok daha özel hale gelebilir.

A tipi zamanla drift yapar mı?

Evet. Çok yüksek sıcaklığa çıkabilmesi A tipinin kalibrasyonunun değişmeden kalacağı anlamına gelmez.

Tungsten-renyum termokupllarda:

renyumun tercihli kaybı
alaşım bileşiminin değişmesi
termoelektrik inhomojenlik
rekristalizasyon
izolasyon veya kılıfla reaksiyon
kontaminasyon

zamanla EMK değişimine neden olabilir.

BIPM verilerinde çıplak A ve C tipi termoelemanların yaklaşık 1900 °C'de ilk çalışma döneminde Seebeck katsayılarının değişebildiği ve vakumda renyum kaybına bağlı devam eden değişim görülebildiği belirtilmektedir.

A tipi termokuplda tavlama etkisi nedir?

Yeni veya mekanik olarak işlenmiş termoeleman telinde üretimden kalan soğuk şekillendirme gerilimleri bulunabilir.

Sensör ilk kez çok yüksek sıcaklığa çıktığında termoeleman yapısı rahatlar ve rekristalizasyon gerçekleşebilir.

Bu değişim termoelektrik karakteristiği de etkileyebilir. Bu nedenle yüksek hassasiyetli tungsten-renyum ölçümlerde sensörün termal geçmişi önemlidir.

“Yeni sensör” ile yüksek sıcaklıkta belirli süre şartlandırılmış sensörün EMK davranışı tamamen aynı olmayabilir.

Nötron radyasyonu A tipi termokuplu etkiler mi?

Evet, özellikle nükleer araştırma ortamlarında önemli olabilir.

BIPM'ye göre tungsten-renyum termokupllar yoğun nötron radyasyonu altında renyumun nükleer dönüşümü nedeniyle hızlı termoelektrik drift gösterebilir.

Bu nedenle A tipi termokuplun nükleer reaktör veya yüksek nötron akılı araştırma ortamlarında kullanılması sıradan yüksek sıcaklık fırın uygulamasından farklı değerlendirilmelidir.

A tipi için soğuk uç kompanzasyonu gerekir mi?

Evet. A tipi çok yüksek sıcaklık ölçüyor olsa da temel termokupl ölçüm prensibi aynıdır.

IEC referans fonksiyonu 0 °C referans birleşimine göre tanımlanır.

Gerçek ölçüm cihazının bağlantı terminalleri başka bir sıcaklıktaysa uygun soğuk uç kompanzasyonu — CJC uygulanmalıdır.

Sıcak ucun 2000 °C üzerinde olması, referans birleşim hatasını fiziksel olarak ortadan kaldırmaz.

A tipi uzatma veya kompanzasyon kablosu kullanılabilir mi?

A tipi sensör ile ölçüm cihazı arasındaki termoelektrik zincir doğru şekilde devam ettirilmelidir.

IEC 60584-3:2021, A ve C tipi termokuplların standarda eklenmesinin ardından bu tipler için de yeni renk kodlamaları ve uzatma/kompanzasyon kablosu tanımlamalarını sisteme eklemiştir.

Bu nedenle A tipi kablo bağlantısı “iki tane normal bakır tel bağlayalım” mantığıyla yapılmamalıdır.

Uzatma ve kompanzasyon kablolarının çalışma prensibi IEC 60584-3 Termokupl Uzatma ve Kompanzasyon Kabloları bölümünde açıklanmaktadır.

A tipi doğrudan PLC'ye bağlanabilir mi?

Yalnız PLC termokupl modülü gerçekten Type A / W5Re-W20Re girişini destekliyorsa.

Standart PLC termokupl modüllerinde J, K, T, E, N, R, S ve B desteği yaygın olabilir; A tipi ise daha özel bir seçenektir.

Bazı modern transmitter ve giriş modüllerinde Type A için doğrudan IEC 60584-1 lineerizasyonu bulunur.

A tipi sensörü C veya K tipi ayarda kullanmak doğru değildir.

A tipi 4–20 mA'ya çevrilebilir mi?

Evet. Type A lineerizasyonunu destekleyen uygun bir sıcaklık transmitteri kullanılabilir.

Transmitter W-5%Re / W-20%Re EMK'sini ölçer, CJC uygular ve sıcaklığı 4–20 mA gibi standart proses sinyaline dönüştürebilir.

PLC tarafında daha sonra standart analog giriş üzerinden sıcaklık okunabilir.

A tipi sıcaklık kontrol cihazına bağlanabilir mi?

A tipi doğrudan yalnız ısı kontrol cihazının giriş listesinde Type A veya W5Re-W20Re açıkça bulunuyorsa kullanılmalıdır.

Bu sensör J veya K kadar yaygın olmadığından kontrol cihazının termokupl giriş listesi mutlaka kontrol edilmelidir.

Destek yoksa özel transmitter üzerinden standart proses sinyaline dönüştürmek daha doğru çözüm olabilir.

A tipi ölçümünde VFD ve elektriksel gürültü önemli midir?

Evet. Sıcaklık 2000 °C üzerinde olsa bile termokuplun elektriksel çıkışı yine milivolt seviyesindedir.

VFD, servo sürücü, tristör/SSR kontrollü ısıtıcılar ve motor kabloları ölçüm hattına elektromanyetik parazit taşıyabilir.

Bu nedenle düşük seviyeli A tipi sinyal kabloları yüksek güçlü anahtarlama kablolarından uygun biçimde ayrılmalı ve gerekiyorsa ölçüm noktası yakınında transmitter kullanılmalıdır.

A tipi kalibrasyonu neden zordur?

2000–2500 °C seviyelerinde güvenilir sıcaklık referansı oluşturmak, normal endüstriyel kalibrasyondan çok daha zordur.

Ayrıca sensör kalibrasyon sırasında kendisi de çok yüksek sıcaklığa maruz kaldığı için termoeleman yapısı ve EMK karakteristiği değişebilir.

Bu nedenle yüksek sıcaklık tungsten-renyum kalibrasyonunda referans ölçüm yöntemi, atmosfer, bekletme süresi ve sensörün termal geçmişi sonuç üzerinde önemlidir.

A tipi ölçüm belirsizliğini neler etkiler?

A tipi yüksek sıcaklık sisteminde toplam ölçüm sonucunu:

referans fonksiyonuna göre termoeleman sapması
yüksek sıcaklık drift'i
renyum kaybı
rekristalizasyon ve inhomojenlik
izolasyon/kılıf reaksiyonları
CJC
ölçüm elektroniği
fırın sıcaklık gradyanı
sensör konumu

etkileyebilir.

Bu nedenle ekstrem sıcaklık uygulamalarında yalnız sensör katalog toleransına bakmak yerine bütün ölçüm belirsizliği zinciri değerlendirilmelidir.

A tipi termokupl nerelerde kullanılır?

Uygun sensör yapısı ve kontrollü atmosfer altında A tipi:

yüksek sıcaklık vakum fırınlarında
inert atmosferli fırınlarda
refrakter metal üretim ve araştırmalarında
yüksek sıcaklık sinterleme sistemlerinde
malzeme bilimi laboratuvarlarında
uzay ve havacılık araştırmalarında
özel yüksek sıcaklık test sistemlerinde
2000 °C üzerindeki özel proses ölçümlerinde

kullanılabilir.

Nükleer sistemlerde kullanılacaksa nötron radyasyonunun renyum içeren termoelemanlara etkisi ayrıca değerlendirilmelidir.

A tipi termokupl seçerken hangi bilgiler bilinmelidir?

Doğru A tipi seçimi için en azından:

normal ve maksimum sıcaklık
vakum seviyesi veya proses gazı
oksijen ve nem miktarı
termoeleman tel çapı
izolasyon malzemesi
kılıf veya koruyucu tüp
sensör boyu
ölçüm cihazının gerçek Type A desteği
kalibrasyon gereksinimi
beklenen kullanım süresi ve termal çevrim sayısı

bilinmelidir.

Özellikle atmosfer bilinmeden yalnız maksimum sıcaklığa bakarak A tipi sensör seçilmemelidir.

A tipi termokuplun avantajları

Doğru uygulamada A tipi:

yaklaşık 2500 °C'ye uzanan standart referans fonksiyonu
çok yüksek sıcaklık ölçüm kapasitesi
vakum ve inert atmosfer uygulamalarına uygunluk
2000 °C üzerindeki özel proseslere uygulanabilme
IEC 60584-1 içinde standardize edilmiş sıcaklık–EMK karakteristiği

gibi avantajlar sağlayabilir.

A tipi termokuplun sınırlamaları

Başlıca sınırlamaları:

oksitleyici atmosferde yüksek sıcaklık kullanımına uygun olmaması
rekristalizasyon sonrası mekanik gevrekleşme
yüksek sıcaklıkta renyum kaybı ve drift
özel refrakter izolasyon ve kılıf gerektirebilmesi
genel PLC ve sıcaklık kontrol cihazlarında sınırlı doğrudan destek
düşük ve orta sıcaklık uygulamalarında gereksiz maliyet ve karmaşıklık
nötron radyasyonu altında ek drift riski

Sonuç

A tipi termokupl, W-5%Re / W-20%Re tungsten-renyum termoeleman çiftinden oluşan ve ekstrem sıcaklık ölçümlerinde kullanılan özel bir termokupldur.

IEC referans fonksiyonu yaklaşık 0 °C ile +2500 °C arasında uzanır; ancak bu matematiksel bölge herhangi bir fiziksel probun bütün aralıkta sürekli çalışma garantisi değildir.

A tipinin en büyük avantajı çok yüksek sıcaklık kapasitesi, en önemli sınırlaması ise tungsten-renyum termoelemanların oksitleyici atmosfere karşı son derece hassas olmasıdır.

A tipi ile C tipi birbirine benzese de aynı termokupl değildir. Negatif termoelemanların renyum oranı ve dolayısıyla sıcaklık–EMK referans fonksiyonları farklıdır.

Güvenilir A tipi ölçüm için atmosfer kontrolü, doğru izolasyon ve kılıf, Type A uyumlu kablolama, CJC, doğru IEC lineerizasyonu, yüksek sıcaklık drift'i ve sensörün termal geçmişi birlikte değerlendirilmelidir.

Termokupl çeşitleri ve ilgili konular