Plazma Sigortalar

Ark plazması ve devrenin güvenle kesilmesi
Herkese selamlar. Plazma sigorta ifadesini anlamak için önce elektrik sigortasının içindeki ark plazmasını tanımak gerekir. Bu ad tek başına standart bir endüstriyel sigorta sınıfını, belirli bir gerilim aralığını veya kesme hızını tanımlamaz. Bir üründe kullanılıyorsa anlamı üreticinin teknik belgesinden anlaşılmalıdır. Burada konuyu, eriyen telli sigortalarda arkın nasıl oluştuğu ve nasıl söndürüldüğü üzerinden açıklıyoruz.
Editörün notu: Plazma, arkın içindeki elektriksel iletken ortamdır. Arkı söndürmenin amacı bu iletken yolu ortadan kaldırmaktır. Bu nedenle “plazma oluşunca akım kendiliğinden kesilir” açıklaması yanlıştır; elemanın erimesi ile akımın tamamen kesilmesi farklı aşamalardır.
Eleman eriyince akım neden devam edebilir?
Aşırı akım veya kısa devre, sigorta elemanını ısıtır. Eleman eriyip ayrılırken, yeterli devre enerjisi ve gerilim varsa oluşan aralıkta elektrik arkı meydana gelebilir. Sıcak metal buharı ve iyonlaşmış ortam, akımın kısa bir süre daha geçmesine izin verir. Dolayısıyla sigortanın koruma görevi, yalnızca metal köprüyü eritmekle tamamlanmaz; arkın söndürülmesi ve uçlar arasındaki yalıtımın yeniden sağlanması da gerekir.
Akım sınırlayıcı sigortanın içinde ne bulunur?
Birçok yüksek kesme kapasiteli endüstriyel sigortada, özel dar kesitleri bulunan gümüş veya bakır eleman, kuvars kumu dolgusu ve mekanik zorlanmalara dayanıklı bir yalıtkan gövde birlikte kullanılır. Seramik gövde yaygındır; ancak bütün sigortaların aynı malzemeyle veya gaz doldurulmuş bir odacıkla yapıldığı söylenemez.
Dar kesitlerde oluşan arklar dolguya ısı aktarır. Kuvarsın arkla etkileşmesi, metal buharının soğuması ve ark yolunun değişmesi kesmeye katkıda bulunur. Bazı bölgelerde camlaşmış, yalıtkan bir kalıntı oluşur. Uygun arıza koşullarında akım sınırlama, beklenen kısa devre akımının ilk büyük tepesine ulaşmasını önleyebilir. Özellikle yarı iletken hızlı sigortalarda bu davranış önemlidir; ancak her arıza akımında aynı sınırlama ve aynı kesme süresi beklenmez.
Yüksek gerilim ve DC uygulamalarındaki fark
Yüksek gerilim sigortaları içinde akım sınırlayıcı ve gaz çıkararak ark söndüren farklı yapılar bulunur. İkinci yapıda arkın etkisiyle oluşan gaz akışı kesmeye yardımcı olur; bu, bütün sigortaların önceden gazla doldurulduğu anlamına gelmez. Sigorta türleri arasındaki farkları değerlendirirken ürünün gerçek yapısına ve standardına bakılmalıdır.
DC sigortalarda devre akımı, AC'deki gibi her yarım periyotta doğal olarak sıfırdan geçmez. Bu yüzden DC gerilim değeri, kesme kapasitesi ve belirtilmişse devrenin L/R zaman sabiti ayrıca kontrol edilir. Üzerinde yalnızca AC değeri bulunan bir sigortanın aynı gerilimde DC devreye uygun olduğu varsayılmaz.
Seçimde hangi değerler belirleyicidir?
Anma akımı, belirli koşullardaki sürekli akım taşıma değeridir; sigorta bu değerin hemen üzerinde anında açmak zorunda değildir. Ortam sıcaklığı, muhafaza içi ısınma, bağlantılar ve yük çevrimi seçimi etkiler. Anma gerilimi ve AC/DC uygunluğu da devreyle eşleşmelidir.
Kesme kapasitesi, belirtilen gerilim ve deney koşullarında güvenle kesilebilen beklenen arıza akımını ifade eder. Örneğin bir noktada beklenen kısa devre akımı 25 kA ise, 10 kA kesme kapasiteli bir sigorta yalnızca amperi doğru diye uygun sayılamaz. Bu örnek, belirli bir tesis için yapılmış seçim hesabı değildir.
Sigorta seçiminde zaman-akım eğrisi, geçen tepe akımı ve toplam kesme I²t değeri birlikte değerlendirilir. Toplam kesme süresi, ark öncesi süre ile ark süresinin toplamıdır. I²t'nin birimi A²s olup doğrudan joule değildir; akımın ısıl etkisini değerlendirmeye yarayan bir integraldir. Yarı iletken korumasında yalnızca erime I²t'sine bakmak, ark sırasında geçen katkıyı gözden kaçırabilir.
Kullanım sınıfı da önemlidir: gG genel uygulamalarda aşırı yük ve kısa devre korumasını kapsar; aR yarı iletkenler için kısmi aralıklı kısa devre korumasıdır ve tek başına aşırı yük koruması sağlamaz. Yüksek güçlü cihazlarda yalnızca “hızlı” veya “plazma” sözcüğüne göre eşdeğer ürün seçilmez.
Standart ve uygulama birlikte değerlendirilmelidir
IEC 60269 serisi alçak gerilim sigortalarını ele alır; IEC 60269-1:2024, kapsamındaki kapalı akım sınırlayıcı sigorta elemanları için genel kuralları verir. IEC 60282-1:2020 ise 1.000 V üzerindeki, 50/60 Hz AC sistemlerde kullanılan yüksek gerilim akım sınırlayıcı sigortaları kapsar. Bir cihazın içinde ark plazması oluşması, onu otomatik olarak bu iki standardın herhangi birine uygun yapmaz.
Bir sürücünün giriş sigortasıyla tek bir güç yarı iletkenini koruyan sigortanın görevi aynı olmayabilir. Koruma hedefi, üreticinin önerdiği sınıf ve arıza koşulları belirleyicidir. Çok hızlı bir sigorta bile her güç modülünü hasardan kurtarma garantisi vermez; bazı tasarımlarda amaç arızalı kolu ayırmak veya hasarın büyümesini sınırlamaktır.
Değişim ve bakımda nelere bakılır?
Önce sigortanın neden açtığı araştırılır. Arızayı gidermeden daha yüksek amperli sigorta takmak koruma düzenini bozabilir. Çalışmış eriyen telli eleman onarılmaz, telle köprülenmez ve yeniden doldurulmaz; uygun eşdeğeriyle değiştirilir. İşlem öncesinde enerji kaynakları güvenle ayrılmalı, depolanmış enerji dikkate alınmalı ve gerilimsizlik yetkili kişi tarafından doğrulanmalıdır.
Sigorta yuvası ve bağlantılarında gevşeklik, renk değişimi, çatlak, kirlenme ve aşırı ısınma izleri kontrol edilir. Aynı boyut, aynı koruma performansı anlamına gelmez. Yedek seçiminde tam ürün kodu, kullanım sınıfı, gerilim, kesme kapasitesi ve üreticinin montaj şartları birlikte korunur.
İlgili konular
Sigorta seçimi ve kullanım: Hangi tip sigorta seçilmeli? sorusu uygulama sınıfını belirlemeye yardımcı olur. Hızlı ve yavaş sigortalar yükün ilk akımına göre karşılaştırılır. Sigorta standartları, sigortanın ne zaman değiştirilmesi gerektiği ve değişim sırasında güvenlik konuları seçimin uygulamadaki devamıdır.
Diğer cihazlarla koordinasyon: SSR rölelerde yarı iletkenin dayanımı, hız kontrol cihazlarında üreticinin giriş koruması, transformatörlerde mıknatıslanma akımı ve güç kaynaklarında ilk enerjilenme akımı dikkate alınır. Kontaktörlerde ise kısa devre korumasıyla anahtarlama elemanının koordinasyonu değerlendirilir.
Kaynaklar
Eaton Bussmann: High speed fuses application guide: Ark söndürme, toplam kesme süresi ve kullanım sınıfları.
Mersen: Observation of Arcing Inside a Fuse: Sigorta içindeki arkın deneysel incelenmesi.
Schneider Electric: Fuse: Akım sınırlayıcı ve gaz çıkararak çalışan sigortaların ayrımı.
Eaton Bussmann: Fuseology: I²t, yarı iletken koruması ve DC uygulamaları.
IEC 60269-1:2024: Alçak gerilim sigortaları için genel kuralların kapsamı.
IEC 60282-1:2020: Yüksek gerilim akım sınırlayıcı sigortalarının kapsamı.