S Tipi Termokupl Nedir?

S tipi termokupl, pozitif termoelemanı yaklaşık %10 rodyum içeren platin-rodyum alaşımı, negatif termoelemanı ise platin olan değerli metal bir termokupl türüdür. Özellikle yüksek sıcaklık ölçümü, kalibrasyon ve sıcaklık metrolojisiyle ilişkilendirilen klasik termokupl tiplerinden biridir.

En basit haliyle: S tipi termokupl, sıcaklığa bağlı olarak çok küçük bir termoelektrik gerilim üretir. PLC, sıcaklık kontrol cihazı veya hassas ölçüm cihazı bu gerilimi S tipine ait sıcaklık–EMK referans fonksiyonuna göre yorumlayarak sıcaklığı hesaplar.

S tipi, sıradan J veya K tipi termokuplun yalnız “daha yüksek sıcaklığa çıkan pahalı versiyonu” değildir. Platin esaslı termoelemanları, düşük termoelektrik sinyal seviyesi, kontaminasyona karşı hassasiyeti, koruyucu seramik ihtiyacı ve yüksek sıcaklık kararlılığı nedeniyle farklı bir uygulama sınıfına aittir.

S tipi termokupl hangi malzemelerden yapılır?

S tipi termokuplun nominal termoeleman çifti:

Pozitif (+): Platin – yaklaşık %10 Rodyum, Pt-10%Rh
Negatif (-): Platin, Pt

Bu nedenle S tipi, noble metal — değerli metal termokupl sınıfında yer alır. Aynı grupta R tipi ve B tipi termokupllar da bulunur.

S tipi termokuplun referans sıcaklık aralığı nedir?

NIST ITS-90 referans fonksiyonunda S tipi termokupl için sıcaklık–EMK ilişkisi yaklaşık -50 °C ile +1768 °C arasında tanımlanmıştır.

Ancak bu değer kesinlikle şu anlama gelmez:

“Her S tipi sensör -50…1768 °C arasında güvenle sürekli çalışır.”

Referans fonksiyonu, matematiksel sıcaklık–EMK ilişkisinin tanımlandığı aralıktır. Fiziksel bir S tipi termokuplun gerçek kullanım sınırı; tel çapına, koruyucu tüpe, seramik izolasyona, proses atmosferine, kontaminasyon seviyesine ve sürekli veya aralıklı çalışmaya bağlıdır.

Bu ayrım IEC 60584-1 Termokupl EMK Referans Fonksiyonları ve Toleransları sayfasında daha ayrıntılı açıklanmaktadır.

S tipi neden yüksek sıcaklık ölçümünde kullanılır?

Platin ve platin-rodyum alaşımları uygun şartlarda yüksek sıcaklıklarda iyi kimyasal kararlılık ve tekrarlanabilir termoelektrik davranış sağlayabilir.

Bu nedenle S tipi; yüksek sıcaklık fırınları, laboratuvar kalibrasyon sistemleri, seramik prosesleri ve yüksek sıcaklık ölçümünün önemli olduğu özel endüstriyel uygulamalarda kullanılabilir.

Ancak yüksek sıcaklığa dayanabilmesi, çevre şartlarından etkilenmediği anlamına gelmez. Platin esaslı termokupllarda kirlenme ve uygun olmayan atmosfer ölçüm kararlılığının en önemli düşmanları arasındadır.

S tipi termokupl neden pahalıdır?

S tipi sensörün iki termoelemanı da platin grubu değerli metaller içerir. Pozitif tel platin-rodyum alaşımı, negatif tel ise platindir.

Bu nedenle hammadde maliyeti, J, K, T, E veya N gibi baz metal termokupllardan çok daha yüksektir.

Fiyat ayrıca:

tel çapı · termoeleman boyu · rodyum/platin fiyatı · seramik izolasyon · koruyucu tüp · kalibrasyon · bağlantı kafası · özel üretim

gibi etkenlere bağlıdır.

Bu nedenle S tipi termokupl için yalnız “kaç dolar?” şeklinde sabit bir fiyat tablosu vermek sağlıklı değildir. Konu Termokupl Fiyatları sayfasında ayrıca ele alınmaktadır.

S tipi termokupl nasıl çalışır?

S tipi de diğer termokupllar gibi Seebeck etkisine dayanır.

Pt-10%Rh ve Pt termoelemanları farklı termoelektrik özelliklere sahip olduğundan, sıcaklık dağılımı altında devrede küçük bir elektromotor kuvvet oluşur.

Bu sinyal doğrudan “derece” değildir. Ölçüm cihazı S tipi için tanımlanmış referans fonksiyonunu kullanarak milivolt değerini sıcaklığa dönüştürür.

S tipi termokuplun sinyali neden düşüktür?

S tipi termokuplun termoelektrik duyarlılığı, birçok baz metal termokupla göre daha düşüktür. Bu nedenle yüksek sıcaklıklarda bile çıkış gerilimi yalnız birkaç ila onlarca milivolt seviyesinde kalır.

Bu düşük sinyal seviyesi ölçüm elektroniğinin:

düşük ofsetli · düşük gürültülü · kararlı · doğru soğuk uç kompanzasyonuna sahip

olmasını önemli hale getirir.

Özellikle hassas kalibrasyonda birkaç mikrovoltluk hata bile sıcaklık sonucunda anlamlı fark oluşturabilir.

S tipi için soğuk uç kompanzasyonu gerekir mi?

Evet. Platin esaslı olması soğuk uç kompanzasyonu ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

S tipi referans fonksiyonları, referans birleşimin 0 °C olduğu koşula göre tanımlanır. Gerçek ölçüm cihazının bağlantı terminali farklı sıcaklıktaysa cihazın soğuk uç kompanzasyonu — CJC uygulaması gerekir.

CJC hatası özellikle S tipi gibi düşük EMK duyarlılığına sahip termokupllarda toplam ölçüm hatasının önemli bir parçası haline gelebilir.

S tipi termokuplun sıcaklık–EMK referans fonksiyonu

S tipi için sıcaklıktan EMK'ye dönüşüm genel olarak:

E = f(t90)

şeklinde tanımlanabilir.

Ölçüm cihazında ise ters işlem gerçekleştirilir:

t90 = g(E)

Buradaki sıcaklık değerleri ITS-90 sıcaklık ölçeğine dayanır. Referans tabloları ve polinomların nasıl çalıştığı Termokupl Referans Tabloları, Polinomlar ve ITS-90 bölümünde açıklanmaktadır.

S tipi termokupl nerelerde kullanılır?

Uygun sensör yapısıyla S tipi termokupllar şu tür uygulamalarda değerlendirilebilir:

• Yüksek sıcaklık fırınları
• Seramik ve ısıl işlem prosesleri
• Laboratuvar ve kalibrasyon sistemleri
• Yüksek sıcaklık test düzenekleri
• Metalurjik araştırmalar
• Referans ve transfer sıcaklık ölçümleri

Ancak sensörün proses ortamıyla doğrudan temas edip edemeyeceği termoeleman tipinden değil, kullanılan koruyucu tüp, seramik izolasyon ve proses atmosferinden belirlenir.

S tipi termokupl hangi atmosferde kullanılmalıdır?

Platin ve platin-rodyum termokupllar genel olarak temiz oksitleyici veya nötr ortamları tercih eder.

Yüksek sıcaklıkta kuvvetli indirgen atmosferler, metal buharları veya uygun olmayan refrakter malzemeler platinum termoelemanların kontaminasyonuna neden olabilir.

Özellikle yüksek sıcaklıklarda silisyum, metal buharları ve bazı refrakter kaynaklı kirleticiler platin içine difüze olarak termoelektrik karakteristiği değiştirebilir.

Bu nedenle S tipi sensörde yalnız “kaç dereceye dayanır?” değil, “hangi atmosferde ve hangi koruyucu malzemeyle çalışacak?” sorusu da sorulmalıdır.

Neden yüksek saflıkta seramik kullanılır?

S tipi termokuplların yüksek sıcaklık uygulamalarında termoelemanları elektriksel olarak ayırmak ve proses ortamından korumak için genellikle yüksek saflıkta seramik izolasyon ve koruyucu tüpler kullanılır.

Yüksek saflıkta alümina gibi malzemeler, uygun uygulamada platin termoelemanların yabancı metaller ve kirleticilerle temasını azaltmaya yardımcı olabilir.

Bununla birlikte hiçbir koruyucu yapı sınırsız değildir. Çok yüksek sıcaklıklarda uzun süre çalışıldığında koruyucu seramikten veya çevreden gelen safsızlıklar zamanla termoelemanlara ulaşabilir.

Metal koruyucu tüp S tipiyle kullanılabilir mi?

Uygulamaya göre kullanılabilir; ancak yüksek sıcaklıkta platin termoelemanların bazı metal ve alaşımlarla doğrudan veya dolaylı teması kontaminasyon riski oluşturabilir.

Bu nedenle yüksek sıcaklık S tipi uygulamalarında uygun seramik koruma sistemleri sıklıkla tercih edilir.

Sensör koruyucu tüpünün malzemesi yalnız mekanik dayanıklılığa göre değil, maksimum sıcaklık ve kimyasal uyumluluğa göre seçilmelidir.

S tipi neden kirlenmeye karşı hassastır?

Termokuplun doğru davranması için termoelemanların bileşimi ve tel boyunca homojenliği önemlidir.

Yüksek sıcaklıkta yabancı elementlerin platine veya platin-rodyum alaşımına difüze olması, telin yerel Seebeck katsayısını değiştirebilir.

Bu durumda termokupl hâlâ elektriksel olarak sağlam görünebilir ve devamlılık testi geçebilir; buna rağmen kalibrasyonu kayabilir.

Termokuplun kopuk olmaması, doğru ölçtüğü anlamına gelmez.

S tipi zamanla drift yapabilir mi?

Evet. Yüksek sıcaklıkta uzun süre kullanılan tüm gerçek termokupllar gibi S tipi de zamanla termoelektrik drift gösterebilir.

Bunun nedenleri arasında:

kontaminasyon · alaşım bileşiminin yerel değişimi · mekanik gerilme · tel homojenliğinin bozulması · yüksek sıcaklıkta uzun süreli maruziyet

bulunabilir.

Kritik proseslerde periyodik kalibrasyon veya sensör karşılaştırması gerekebilir.

S tipi geçmişte sıcaklık standardı olarak kullanılmış mıydı?

Evet. S tipi termokupl sıcaklık metrolojisi tarihinde önemli bir yere sahiptir.

Eski IPTS-68 sıcaklık ölçeğinde Pt-10%Rh/Pt S tipi termokupl belirli yüksek sıcaklık bölgesinde standart interpolasyon termometresi olarak kullanılmıştır.

Ancak ITS-90 kabul edildikten sonra S tipi termokupl artık sıcaklık ölçeğinin tanımlayıcı standart interpolasyon termometresi değildir.

Buna rağmen S tipi hâlâ yüksek sıcaklık kalibrasyonlarında, referans ve transfer termokupl uygulamalarında önemli bir yere sahiptir.

S tipi ile R tipi arasındaki fark nedir?

S ve R tipi birbirine çok benzer değerli metal termokupllardır.

S tipi: Pt-10%Rh / Pt
R tipi: Pt-13%Rh / Pt

İki tipin referans sıcaklık–EMK fonksiyonları farklıdır. Bu nedenle bir S tipi sensörü R tipi giriş ayarıyla kullanmak doğru değildir.

R tipi hakkında ayrıntılı bilgi için R Tipi Termokupl Nedir? sayfasını inceleyebilirsiniz.

S tipi ile B tipi arasındaki fark nedir?

B tipi, Pt-30%Rh / Pt-6%Rh termoeleman çiftinden oluşur ve özellikle çok yüksek sıcaklık bölgesiyle ilişkilidir.

S tipinde negatif termoeleman saf platinken B tipinde her iki termoeleman da platin-rodyum alaşımıdır.

B tipinin referans fonksiyonu ve yüksek sıcaklık davranışı farklıdır; dolayısıyla yalnız sıcaklık aralığına bakarak S tipi yerine B tipi kullanılmamalıdır.

Detaylar için B Tipi Termokupl Nedir? bölümüne geçebilirsiniz.

S tipi ile K tipi arasındaki fark nedir?

K tipi termokupl nikel esaslı bir baz metal termokupldur. S tipi ise platin-rodyum/platin değerli metal termokupldur.

K tipi genel endüstride ekonomik, dayanıklı ve yaygın bir çözümken; S tipi daha yüksek sıcaklık, özel atmosfer ve yüksek seviye kalibrasyon ihtiyaçlarında değerlendirilebilir.

S tipi daha pahalı olduğu için otomatik olarak bütün sıcaklıklarda K tipinden daha doğru değildir. Doğru sensör, gerçek uygulama koşullarına göre seçilir.

S tipi ile Pt100 arasındaki fark nedir?

S tipi termokupl termoelektrik EMK ile çalışırken Pt100 platin elemanın elektrik direncindeki değişimi ölçer.

Pt100 özellikle düşük ve orta sıcaklıklarda yüksek kararlılık ve hassasiyet sağlayabilir; S tipi ise çok daha yüksek sıcaklık bölgesine uzanabilir.

İki teknolojinin ayrıntılı karşılaştırması için Pt100 ve Termokupl Farkları sayfası incelenebilir.

S tipi doğrudan PLC'ye bağlanabilir mi?

Evet, ancak PLC termokupl modülü S tipini desteklemelidir.

PLC termokupl giriş modülünde giriş tipi S olarak seçilir. Modül termoelektrik gerilimi ölçer, referans terminal sıcaklığını belirler, CJC uygular ve S tipi referans fonksiyonuyla sıcaklığı hesaplar.

S tipinin çıkış gerilimi düşük olduğu için cihazın uygun düşük seviyeli termokupl girişi bulunmalıdır. Standart 0–10 V analog girişe doğrudan bağlamak doğru çözüm değildir.

S tipi 4–20 mA'ya çevrilebilir mi?

Evet. Sensöre uygun bir sıcaklık transmitteri veya sensör çevirici kullanılarak S tipi termokupl sinyali standart proses sinyaline dönüştürülebilir.

Transmitter S tipi EMK'yi ölçer, CJC uygular ve sıcaklığı örneğin 4–20 mA sinyaline dönüştürür.

Bu yöntem özellikle termokupl ile kontrol sistemi arasındaki mesafe uzun olduğunda yararlı olabilir.

S tipi için uzatma veya kompanzasyon kablosu kullanılabilir mi?

Evet, ancak uygun kablo tipi kullanılmalıdır.

Platin ve platin-rodyum telin bütün mesafe boyunca kullanılması ekonomik olmayabilir. Bu nedenle S tipi termokupl sistemlerinde belirli sıcaklık aralıklarında uygun kompanzasyon kabloları kullanılabilir.

Bu kablolar platin termoelemanların aynısı değildir; belirli sıcaklık bölgesinde S tipine uygun termoelektrik davranışı yaklaşık olarak taklit edecek şekilde tasarlanırlar.

Kablo gereklilikleri için IEC 60584-3 Termokupl Uzatma ve Kompanzasyon Kabloları bölümünü inceleyebilirsiniz.

S tipi grounded veya ungrounded yapılabilir mi?

Sensörün mekanik tasarımına bağlı olarak farklı birleşim ve koruma yapıları oluşturulabilir; ancak yüksek sıcaklık S tipi uygulamalarında klasik paslanmaz metal kılıflı MI sensör mantığı her zaman uygun değildir.

Platin esaslı termoelemanlar çoğu yüksek sıcaklık uygulamasında seramik izolatörler ve koruyucu tüpler içinde kullanılır.

Grounded, ungrounded ve exposed kavramlarının genel anlamı için Topraklı, Topraksız ve Açık Uç Termokupl Farkları sayfası incelenebilir.

S tipi tolerans ne anlama gelir?

Gerçek S tipi termoelemanların EMK'si ideal IEC referans fonksiyonundan belirli bir sınır içinde sapabilir. Bu sınır termokupl toleransı olarak tanımlanır.

Tolerans, bireysel kalibrasyon sertifikası değildir. İki S tipi termokupl aynı standart tolerans sınıfını sağlayabilir fakat aynı sıcaklıkta küçük miktarlarda farklı gerçek EMK üretebilir.

Tolerans sınıflarının doğru yorumlanması için Termokupl Standartları bölümüne bakılmalıdır.

S tipi kalibrasyonu neden önemlidir?

S tipi özellikle yüksek sıcaklık ve metroloji uygulamalarında kullanıldığından bireysel kalibrasyon önemli olabilir.

NIST gibi ulusal metroloji laboratuvarları S ve R tipi termokuplları sabit sıcaklık noktalarında veya referans termokupllara karşı karşılaştırmalı olarak kalibre edebilir.

Kalibrasyon, elinizdeki sensörün standart S tipi referans fonksiyonundan gerçek sapmasını belirler. Böylece yalnız nominal toleransa değil, sensöre özgü veriye dayalı ölçüm yapılabilir.

Ölçüm belirsizliği neden yalnız S tipi toleransından ibaret değildir?

Yüksek doğruluklu bir S tipi sistemde toplam belirsizlik şu etkilerden oluşabilir:

termokupl kalibrasyonu · termoeleman drift'i · kontaminasyon · kompanzasyon kablosu · CJC · ölçüm elektroniği · sıcaklık gradyanı · fırın homojenliği · sensör daldırma derinliği

gibi bileşenlerden oluşabilir.

Bu nedenle hassas ölçümlerde yalnız “S tipi Class 1” benzeri tek bir özellik toplam sistem performansını anlatmaz. Ayrıntılı yöntem Termokupl Sisteminde Ölçüm Belirsizliği Nasıl Hesaplanır? sayfasında açıklanmaktadır.

S tipi termokupl seçerken nelere dikkat edilmeli?

S tipi sensör seçerken en azından şu bilgiler belirlenmelidir:

Maksimum ve normal proses sıcaklığı · sürekli veya aralıklı kullanım · oksitleyici, nötr veya indirgen atmosfer · termoeleman tel çapı · seramik izolasyon tipi · koruyucu tüp malzemesi · sensör boyu · bağlantı kafası · PLC veya kontrol cihazının S tipi desteği · kalibrasyon ve hedef ölçüm belirsizliği.

Özellikle yüksek sıcaklıkta sensör ömrü isteniyorsa proses atmosferi ile koruyucu malzeme uyumu, yalnız termokupl harfinden çok daha önemli olabilir.

S tipi termokuplun avantajları

Uygun uygulamada S tipi termokupl:

yüksek sıcaklık ölçümüne uygunluk · platin esaslı iyi termoelektrik kararlılık · yüksek seviye kalibrasyon ve metroloji uygulamalarında kullanılabilme · uzun yıllardır iyi karakterize edilmiş referans fonksiyonları

gibi avantajlar sağlayabilir.

S tipi termokuplun sınırlamaları

S tipi her proses için ideal değildir. Başlıca sınırlamaları:

yüksek hammadde maliyeti · baz metal termokupllara göre düşük EMK duyarlılığı · yüksek sıcaklıkta kontaminasyona karşı hassasiyet · uygun seramik ve koruyucu yapı ihtiyacı · CJC gereksinimi · uzun süreli kullanımda drift ihtimali

olarak özetlenebilir.

Sonuç

S tipi termokupl, Pt-10%Rh / Pt termoeleman çiftinden oluşan, yüksek sıcaklık ve hassas termometri uygulamalarında önemli yeri bulunan değerli metal bir termokupldur.

ITS-90 tabanlı referans fonksiyonu yaklaşık -50 °C ile +1768 °C arasında tanımlıdır; fakat bu matematiksel aralık herhangi bir fiziksel S tipi probun bütün aralıkta sürekli çalışacağı anlamına gelmez.

S tipinin gerçek performansını belirleyen en önemli konulardan bazıları platin saflığı, kontaminasyon, proses atmosferi, seramik koruma, termoeleman homojenliği ve kalibrasyondur.

Doğru bir S tipi ölçüm sistemi yalnız değerli metal sensörden oluşmaz. Doğru koruyucu yapı, uygun kompanzasyon kablosu, doğru CJC, S tipi lineerizasyon ve gerektiğinde bireysel kalibrasyon birlikte değerlendirilmelidir.

Termokupl çeşitleri ve ilgili konular

+ Termokupl (T/C) Çeşitleri

+ R Tipi Termokupl Nedir? · B Tipi Termokupl Nedir?

+ T Tipi Termokupl Nedir? · K Tipi Termokupllar

+ Termokupl (T/C) Nedir? · Seebeck Etkisi

+ Termokupl Soğuk Uç Kompanzasyonu

+ Termokupl Standartları · IEC 60584-1

+ IEC 60584-3 Uzatma ve Kompanzasyon Kabloları

+ Pt100 Sensörleri · Pt100 ve Termokupl Karşılaştırması

+ Isı Sensörü Çeviricileri · Isı Kontrol Cihazları · PLC Sistemleri