MOSFET nedir?
MOSFET nedir, nasıl çalışır?
Değerli meslektaşlarımız merhaba,
MOSFET, İngilizce Metal-Oxide-Semiconductor Field-Effect Transistor ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede metal oksit yarı iletken alan etkili transistör olarak adlandırılır. Bir transistör türü olan MOSFET, elektrik sinyallerini yükseltmek veya yük akımını anahtarlamak için kullanılır. Kontrolü, kapı ile kaynak arasındaki gerilimin oluşturduğu elektrik alanıyla sağlanır.
MOSFET'ler yalnızca güç kartlarında bulunmaz. CMOS yapısındaki entegre devrelerin, mikrokontrolcülerin ve mikroişlemcilerin içinde de çok sayıda MOSFET yer alır. Ancak bir işlemci içindeki küçük transistör ile motor akımını taşıyan güç MOSFET'inin boyutu, sınırları ve kullanım koşulları farklıdır.
Gate, drain ve source ne anlama gelir?
Gate — kapı: Kontrol ucudur. Asıl belirleyici büyüklük kapının tek başına toprağa göre gerilimi değil, kapı-kaynak gerilimi olan VGS değeridir. Örneğin kapı 10 V, kaynak 8 V seviyesindeyse VGS yalnızca 2 V'tur.
Drain — drenaj ve source — kaynak: Yük akımının geçtiği uçlardır. N-kanallı bir MOSFET'in normal anahtarlama bağlantısında drenaj kaynak ucundan daha pozitif olduğunda, geleneksel akım drenajdan kaynağa akar. Elektronların hareket yönü bunun tersidir. Bacak sırası ve metal soğutma yüzeyinin hangi uca bağlı olduğu her modelde aynı kabul edilmemelidir.
Kapı, yarı iletken yapıdan ince bir yalıtkan katmanla ayrılır. Bu nedenle kararlı durumda kapı akımı çok küçüktür. Bununla birlikte kapı, bir kapasitör gibi yüklenip boşalır; anahtarlama sırasında sürücüden akım ister. Seri kapı direnci ve kapı-kaynak arasındaki uygun direnç, geçişlerin ve kapalı durumun kontrolüne yardımcı olur.
N-kanal, P-kanal ve çalışma türleri
Artırma tipi N-kanallı MOSFET, VGS sıfıra yakınken normalde kapalıdır; uygun pozitif VGS ile iletime alınır. Artırma tipi P-kanallı MOSFET ise kapının kaynağa göre yeterince negatif olmasıyla açılır. Buradaki pozitif ve negatif ifadeleri daima kaynak ucuna göre değerlendirilir.
Azaltma tipi MOSFET farklıdır: VGS = 0 iken iletim gösterebilir ve uygun kapı-kaynak gerilimiyle kapatılır. Bu nedenle “bütün MOSFET'ler gerilim verilince açılır” genellemesi doğru değildir. Uygulamada önce kanal tipi, çalışma türü ve bacak dizilimi belirlenmelidir.
MOSFET animasyonu: kanalın açılması ve akım
Yeşil kanal, uygun kapı-kaynak gerilimiyle iletime alınmış durumu gösterir. Hareketli beyaz nokta, drenajdan kaynağa geleneksel akım yönünü temsil eder; tek bir elektronun hareketi değildir.
Gösterim 600 ms açık, 400 ms kapalı olacak şekilde tekrarlanır. Gerçek anahtarlama hızı, yarı iletken kesiti, gövde diyodu ve kapı yüklenmesi bu sade animasyonda gösterilmemiştir.
Eşik gerilimi, tam açılma gerilimi değildir
Veri sayfasındaki VGS(th), MOSFET'in belirtilen küçük test akımını geçirmeye başladığı eşik değeridir. Bu değer, yük akımını düşük kayıpla taşıyabileceği anlamına gelmez. Anahtarlama için RDS(on) değerinin hangi VGS koşulunda garanti edildiğine bakılmalıdır. Yalnızca 10 V kapı sürmesinde belirtilmiş bir parçanın 3,3 V ile yeterince açılacağı varsayılamaz.
Lojik seviyeli MOSFET seçerken de isimle yetinmeyin. Kontrol devreniz 3,3 V üretiyorsa, ilgili kapı geriliminde garanti edilmiş iletim direncini kontrol edin. Ayrıca DC gerilim sınırları içinde kalın; yüksek taraf N-kanal bağlantısında kaynak gerilimi yükseldiğinden uygun bir kapı sürücüsü gerekebilir.
MOSFET neden ısınır?
İletimdeki MOSFET ideal bir kısa devre değildir. Yaklaşık iletim kaybı P = I² × RDS(on) ile bulunur. Örneğin sürekli 10 A akım ve ilgili çalışma koşulunda 20 mΩ direnç için kayıp yaklaşık 2 W olur. Ohm yasası ile gerilim düşümü de yaklaşık 0,2 V hesaplanır. Sıcaklıkla direnç değişir; PWM çalışmasında ayrıca görev oranı ve geçiş kayıpları hesaba katılır.
Kapı yükü, sürücü akımı ve anahtarlama frekansı geçiş kayıplarını etkiler. Frekansın yükselmesi, her koşulda daha verimli çalışma demek değildir. Büyük akım değerleri yazan bir parçanın küçük bir kartta aynı akımı sürekli taşıyacağı da kabul edilmemelidir; soğutma, paket, bakır alanı ve güvenli çalışma bölgesi birlikte değerlendirilir.
Gövde diyodu ve endüktif yükler
Tipik ayrık güç MOSFET'inde bir gövde diyodu bulunur. N-kanallı tipte bu diyodun ileri iletim yönü kaynak→drenajdır. Bu yüzden kapı kapalıyken iki yönde de akım kesilir sonucu çıkarılamaz. Diyotların yönü ve devredeki gerilim polaritesi dikkate alınmalıdır.
Motor, bobin veya indüktör anahtarlanırken depolanan enerji, kapatma anında gerilim darbesi oluşturabilir. Uygun serbest dolaşım yolu, diyot veya başka bir sınırlama devresi yük yapısına göre seçilir. MOSFET'in gövde diyodu, her devrede bütün koruma ihtiyacını karşılamaz.
MOSFET nerelerde kullanılır?
MOSFET'ler LED yüklerinde, DC motor kontrolünde, güç dönüştürücülerinde ve bazı PLC çıkış devrelerinde kullanılabilir. Sensör ve kontrol elektroniğiyle güç katı arasındaki bağlantıda uygun sürücü gerekir; elektriksel ayırma isteniyorsa sürücü yapısına göre optokuplör veya başka bir izolasyon çözümü kullanılabilir.
Bir transformatör içeren anahtarlamalı güç kaynağında MOSFET anahtar görevi üstlenebilir. Buna karşılık triyak ve tristör, tetikleme ve kapanma davranışları farklı elemanlardır. Bu parçalar doğrudan birbirinin yerine takılmaz.