Termokupl (T/C) Çeşitleri

Termokupl (T/C) çeşitleri, kullanılan iki termoeleman malzemesinin oluşturduğu standart sıcaklık–EMK karakteristiğine göre sınıflandırılır. Endüstride en sık J ve K tipi görülse de T, E, N, R, S ve B tiplerinin yanında özel yüksek sıcaklık uygulamalarında kullanılan A ve C tipi termokupllar da bulunur.
En basit haliyle: J, K, T veya başka bir harf yalnız sensörün adını değil, hangi iki termoelektrik iletkenin birlikte kullanıldığını ve ölçüm cihazının hangi sıcaklık–EMK referans eğrisini kullanması gerektiğini belirtir.
Ancak doğru termokupl seçimi yalnız harf tipine bakılarak yapılmaz. Aynı K tipi termokupl; bayonet, kafa tipi, mineral yalıtımlı, ince prob, kalın kılıf, grounded veya ungrounded gibi çok farklı fiziksel yapılarda üretilebilir. Bu nedenle proses sıcaklığı kadar montaj alanı, kılıf malzemesi, ortam şartları, tepki süresi ve bağlı olduğu kontrol cihazı da dikkate alınmalıdır.
Termokupl tipindeki harf neyi ifade eder?
Termokupl tipindeki harf, belirli bir standart EMK–sıcaklık referans fonksiyonunu tanımlar. Güncel IEC 60584-1 standardı R, S, B, J, T, E, K, N, C ve A tipi termokupllar için referans fonksiyonları tanımlar.
Bu nedenle bir cihazda “K” yerine yanlışlıkla “J” seçmek yalnız sensör ismini yanlış girmek değildir. PLC veya sıcaklık kontrol cihazı ölçülen milivolt değerini yanlış referans fonksiyonuyla sıcaklığa dönüştürür.
Termokupl tipleri hangi malzemelerden oluşur?
IEC 60584-1'de verilen nominal malzeme çiftleri genel olarak şöyledir:
J tipi: Demir / Bakır-Nikel
K tipi: Nikel-Krom / Nikel-Alüminyum
T tipi: Bakır / Bakır-Nikel
E tipi: Nikel-Krom / Bakır-Nikel
N tipi: Nikel-Krom-Silisyum / Nikel-Silisyum
R tipi: Platin-%13 Rodyum / Platin
S tipi: Platin-%10 Rodyum / Platin
B tipi: Platin-%30 Rodyum / Platin-%6 Rodyum
C tipi: Tungsten-%5 Renyum / Tungsten-%26 Renyum
A tipi: Tungsten-%5 Renyum / Tungsten-%20 Renyum
Buradaki malzeme isimleri termokupl tipini anlamak için yararlıdır; ancak yalnız alaşım ismine bakarak bir telin standarda uygun termokupl teli olduğu sonucuna varılmamalıdır. Asıl önemli kriter, üretilen termoeleman çiftinin ilgili standardın EMK–sıcaklık karakteristiğini ve tolerans şartlarını sağlamasıdır.
K tipi termokupl nedir?
K tipi, genel endüstriyel sıcaklık ölçümünde en yaygın termokupl tiplerinden biridir. Nikel-krom / nikel-alüminyum esaslı termoeleman çifti kullanır ve çok farklı mekanik konstrüksiyonlarda üretilebilir.
Fırınlar, plastik makineleri, ekstrüderler, kurutucular, sıcak yüzeyler ve çeşitli makine uygulamalarında sık görülür.
Ancak “K tipi her zaman şu dereceye kadar çalışır” şeklinde tek bir kullanım sınırı vermek doğru değildir. Gerçek maksimum çalışma sıcaklığını tel çapı, kılıf alaşımı, atmosfer ve kullanım süresi de belirler.
Ürün ve montaj çeşitleri için K Tipi Termokupl Modelleri bölümüne bakabilirsiniz.
J tipi termokupl nedir?
J tipi termokupl, demir / bakır-nikel termoeleman çiftinden oluşur. Özellikle mevcut ve eski endüstriyel makinelerde oldukça sık karşılaşılır.
Demir esaslı pozitif termoelemanı nedeniyle yüksek sıcaklıkta oksidasyon ve proses atmosferi seçim açısından önemlidir. Bu nedenle J ve K tipi arasında yalnız sıcaklık aralığına bakarak karar verilmemelidir.
Bayonet, kafa tipi ve farklı prob seçenekleri için J Tipi Termokupl Modelleri bölümünü inceleyebilirsiniz.
T tipi termokupl nedir?
T tipi termokupl, bakır / bakır-nikel termoeleman çiftinden oluşur. Özellikle düşük sıcaklık bölgelerinde iyi bilinen termokupl tiplerinden biridir ve kriyojenik ölçümlerde de kullanılabilir.
NIST ITS-90 referans fonksiyonlarında T tipi için -270 °C ile 400 °C arasındaki sıcaklık–EMK ilişkisi tanımlanmıştır. Ancak bu, piyasadaki her T tipi sensör konstrüksiyonunun bu aralığın tamamında kullanılabileceği anlamına gelmez.
Detaylar için T Tipi Termokupl Nedir? alt kategorisini inceleyebilirsiniz.
E tipi termokupl nedir?
E tipi, nikel-krom / bakır-nikel termoeleman çiftinden oluşur. Baz metal termokupllar arasında görece yüksek Seebeck duyarlılığıyla bilinir; başka bir ifadeyle belirli sıcaklık değişimleri için nispeten güçlü bir termoelektrik sinyal üretebilir.
Bu özellik, düşük seviyeli termokupl sinyalinin önemli olduğu bazı ölçüm uygulamalarında avantaj sağlayabilir. Yine de “daha yüksek milivolt = otomatik olarak daha doğru sensör” şeklinde yorumlanmamalıdır.
Detaylar için E Tipi Termokupl Nedir? sayfasına geçebilirsiniz.
N tipi termokupl nedir?
N tipi termokupl, nikel-krom-silisyum / nikel-silisyum esaslı termoelemanlardan oluşur. Özellikle yüksek sıcaklıkta baz metal termokupl uygulamalarında kararlılık ve oksidasyon davranışı göz önüne alınarak geliştirilmiş bir tiptir.
K tipiyle benzer uygulama bölgelerinde karşılaşılabilse de N tipi yalnız “daha pahalı K tipi” olarak görülmemelidir. Alaşım sistemi ve termoelektrik karakteristiği ayrıdır.
IEC/NIST referans fonksiyonları N tipi için -270 °C'den yaklaşık 1300 °C'ye kadar tanımlıdır; gerçek sensörün kullanım sınırı yine konstrüksiyon ve ortam koşullarına bağlıdır.
Detaylı bilgi için N Tipi Termokupl Nedir? alt kategorisine geçebilirsiniz.
R tipi termokupl nedir?
R tipi, platin-%13 rodyum / platin termoeleman çiftidir. Değerli metal esaslı olduğu için J, K, T, E ve N gibi baz metal termokupllardan hem malzeme maliyeti hem de uygulama şekli açısından ayrılır.
Yüksek sıcaklık ölçümü, laboratuvar ve özel endüstriyel proseslerde kullanılabilir. Hassas uygulamalarda kirlilik, koruyucu tüp ve proses atmosferi özellikle önemlidir.
Detaylar için R Tipi Termokupl Nedir? sayfasını inceleyebilirsiniz.
S tipi termokupl nedir?
S tipi, platin-%10 rodyum / platin termoeleman çiftinden oluşur. R tipi gibi değerli metal sınıfındadır ve özellikle yüksek sıcaklık ölçümleri ile metrolojik uygulamalarda uzun yıllardır kullanılmaktadır.
S tipini “yüksek hassasiyetli olduğu için düşük sıcaklıkta daima daha iyi” şeklinde yorumlamak doğru değildir. Sensör seçimi gereken sıcaklık bölgesi, ölçüm belirsizliği, koruyucu yapı ve proses şartlarına göre yapılmalıdır.
Detaylar için S Tipi Termokupl Nedir? alt kategorisine geçebilirsiniz.
B tipi termokupl nedir?
B tipi termokupl, platin-%30 rodyum / platin-%6 rodyum çiftinden oluşur ve standart termokupllar arasında çok yüksek sıcaklık ölçümlerinde kullanılan değerli metal tiplerden biridir.
NIST referans fonksiyonu B tipi için 0 °C ile 1820 °C arasında tanımlıdır. Fakat bu referans fonksiyonunun matematiksel aralığı, herhangi bir B tipi probun 1820 °C'de sürekli çalışacağı anlamına gelmez.
Yüksek sıcaklıkta koruyucu seramik, atmosfer, termoeleman çapı ve proses kontaminasyonu sensör ömrünü ciddi biçimde etkileyebilir.
Detaylar için B Tipi Termokupl Nedir? sayfasını inceleyebilirsiniz.
C tipi termokupl nedir?
C tipi termokupl, IEC 60584-1'de tungsten-%5 renyum / tungsten-%26 renyum termoeleman çifti olarak tanımlanır.
Tungsten-renyum termokupllar çok yüksek sıcaklık uygulamalarıyla ilişkilidir; ancak oksitleyici atmosferlerde tungsten esaslı termoelemanların davranışı nedeniyle ortam seçimi kritik hale gelir.
Bu nedenle C tipi, sıradan bir fabrika fırınında K veya S tipinin yalnız “daha yüksek sıcaklık versiyonu” gibi değerlendirilmemelidir.
Detaylar için C Tipi Termokupl Nedir? alt kategorisine geçebilirsiniz.
A tipi termokupl nedir?
A tipi termokupl, IEC 60584-1'de tungsten-%5 renyum / tungsten-%20 renyum termoeleman çifti olarak tanımlanır.
A tipi de C tipi gibi özel yüksek sıcaklık tungsten-renyum uygulamalarına yöneliktir. Kullanım atmosferi, izolasyon ve koruyucu yapı baz metal J/K termokupllara göre çok daha kritik olabilir.
Detaylar için A Tipi Termokupl Nedir? alt kategorisini inceleyebilirsiniz.
Baz metal ve değerli metal termokupl ne demektir?
J, K, T, E ve N tipleri genel olarak baz metal termokupllar grubunda değerlendirilir.
R, S ve B tipleri ise platin ve rodyum içerdiği için değerli metal — noble metal termokupllar grubundadır.
A ve C tipleri ise tungsten-renyum esaslı özel yüksek sıcaklık termokupllarıdır ve kullanım şartları baz metal veya platin esaslı sensörlerden farklıdır.
Bu gruplandırma yalnız fiyat sınıflandırması değildir. Oksidasyon dayanımı, termoelektrik kararlılık, proses atmosferi ve mekanik yapı açısından da önemli farklar bulunur.
Referans fonksiyonu sıcaklık aralığı ile sensörün kullanım aralığı aynı şey değildir
Eski termokupl içeriklerinde en sık yapılan hatalardan biri, standart referans tablosunun uç sıcaklıklarını doğrudan sensörün güvenli çalışma sıcaklığı gibi vermektir.
Örneğin bir standart belirli termokupl tipinin EMK referans fonksiyonunu çok geniş bir sıcaklık aralığında tanımlayabilir. Ancak gerçek sensörün kullanılabileceği maksimum sıcaklık:
tel çapına · kılıf malzemesine · izolasyona · proses atmosferine · sürekli veya aralıklı çalışmaya · koruyucu tüpe · mekanik tasarıma
bağlıdır.
Bu nedenle “K tipi -270…1300 °C ölçer” veya “B tipi 1820 °C'de çalışır” cümleleri tek başına ürün seçmek için yeterli değildir.
Termokupl doğruluğu yalnız tipe bağlı değildir
J, K, T veya başka bir harf seçmek sensörün tek başına ne kadar doğru olacağını belirlemez.
Termokuplun üretim toleransı, gerçek kalibrasyon sapması, uzatma kablosu, soğuk uç kompanzasyonu, ölçüm cihazı ve montaj koşulları birlikte sonucu etkiler.
Bu nedenle eski Amerikan kaynaklarındaki “standard limits / special limits” rakamlarını bütün termokupllara evrensel doğruluk değeri gibi uygulamak doğru değildir. Güncel IEC değerlendirmesinde ilgili tip ve sıcaklık bölgesi için termokupl standartları dikkate alınmalıdır.
Termokupl seçerken yalnız sıcaklık aralığına bakmayın
Doğru tipin belirlenmesinde aşağıdaki sorular birlikte değerlendirilmelidir:
• Normal proses sıcaklığı kaç °C?
• Kısa süreli maksimum sıcaklık nedir?
• Ortam oksitleyici, indirgen, vakum veya inert mi?
• Sensör hava, sıvı, metal yüzey veya fırın içinde mi?
• Hızlı cevap mı, uzun ömür mü daha önemli?
• Prob çapı ve montaj alanı nedir?
• Grounded, ungrounded veya açık uç mu gerekli?
• PLC veya kontrol cihazı hangi termokupl tiplerini destekliyor?
• Hangi tolerans ve kalibrasyon seviyesi gerekiyor?
Ölçüm birleşimi seçimi için Topraklı, Topraksız ve Açık Uç Termokupl Farkları ayrıca incelenebilir.
PLC veya sıcaklık kontrol cihazında doğru tip neden seçilmelidir?
Her termokupl tipi aynı sıcaklıkta farklı EMK üretir. Bu nedenle termokupl girişli bir PLC veya ısı kontrol cihazında gerçek sensör tipi doğru seçilmelidir.
Örneğin K tipi termokupl fiziksel olarak bağlıyken cihaz J tipi seçilmişse kablolar sağlam ve sensör yeni olsa bile gösterilen sıcaklık yanlış olacaktır.
Cihaz ayrıca doğru soğuk uç kompanzasyonu ve termokupl lineerizasyonu yapmak zorundadır.
Termokupl tipi değiştirildiğinde kablo da kontrol edilmelidir
J tipi sensörü K tipiyle değiştirip mevcut J tipi termokupl veya uzatma kablosunu bırakmak doğru değildir.
Her termokupl tipine uygun termoelektrik özellikte kablo kullanılmalıdır. Bu konu IEC 60584-3 Termokupl Uzatma ve Kompanzasyon Kabloları bölümünde açıklanmaktadır.
Termokupl mu Pt100 mü?
Her sıcaklık uygulamasında termokupl kullanmak zorunlu değildir. Bazı orta sıcaklık uygulamalarında Pt100 daha uygun ölçüm karakteristiği sağlayabilir.
Termokupl termoelektrik gerilim üretirken Pt100 sıcaklığa bağlı direnç değişimiyle çalışır. Karşılaştırma için Pt100 ve Termokupl Farkları sayfasını inceleyebilirsiniz.
Termokupl çeşitleri alt kategorileri
Bu bölümün altında her özel termokupl tipini ayrı teknik sayfada inceleyebilirsiniz:
J ve K tipi ürün kategorileri
J ve K tipleri OtomasyonAVM'de yalnız bilgi alt kategorisi olarak değil, farklı montaj ve üretim seçeneklerini içeren ayrı sensör kategorileri olarak düzenlenmiştir:
Sonuç
Termokupl tipi seçmek, yalnız sıcaklık aralığı seçmek değildir. J, K, T, E, N, R, S, B, A ve C tiplerinin farklı termoeleman çiftleri, sıcaklık–EMK karakteristikleri ve çevresel kullanım özellikleri vardır.
J ve K genel endüstriyel makinelerde çok yaygınken; T düşük sıcaklıklarda, E yüksek termoelektrik duyarlılığın yararlı olduğu uygulamalarda, N bazı yüksek sıcaklık baz-metal uygulamalarında, R/S/B değerli metal yüksek sıcaklık sistemlerinde, A ve C ise özel tungsten-renyum uygulamalarında karşımıza çıkar.
Fakat harf tipi tek başına yeterli değildir. Prob yapısı, kılıf, çap, montaj, proses atmosferi, ölçüm birleşimi, kablo ve kontrol cihazı birlikte değerlendirilmelidir.
Bu nedenle bu ana sayfa termokupl tiplerinin genel haritasını verir; ayrıntılı seçim, sıcaklık sınırları, kullanım ortamı ve teknik özellikler için yukarıdaki ilgili alt kategori sayfalarına geçilmelidir.
İlgili sıcaklık ölçüm konuları
+ Termokupl Soğuk Uç Kompanzasyonu
+ Topraklı, Topraksız ve Açık Uç Termokupl Farkları
+ Pt100 ve Termokupl Karşılaştırması
+ Isı Sensörü Çeviricileri · Isı Kontrol Cihazları · PLC Sistemleri