Fotosel nedir?

Fotosel nedir, nasıl çalışır?
Fotosel, ışığı veya ışık yolundaki değişimi algılayan eleman ve cihazlar için kullanılan genel bir isimdir. Endüstriyel otomasyonda bu kelime çoğunlukla, bir ürünün varlığını temassız olarak algılayan fotoelektrik sensörü anlatır. Konveyörden geçen kutuyu saymak, ambalajın yerini belirlemek veya bir parçanın doğru konuma geldiğini kontrol etmek bu kullanımın örnekleridir.
Ancak endüstriyel fotosel, tek başına bir fotodiyot veya LDR değildir. Fotodiyot ve LDR, ışığa duyarlı elektronik bileşenlerdir; endüstriyel fotosel ise optik düzeni, algılama elektroniği ve çıkış devresi bulunan bir sensör sistemidir. Bu nedenle fotosel modellerini incelerken önce ortam aydınlığını mı ölçeceğinizi, yoksa bir cismin geçişini mi algılayacağınızı belirlemelisiniz.
Aydınlatma fotoseli ise ortam ışığını izler; örneğin hava karardığında aydınlatmanın devreye girmesini sağlar. Makinede parça sayan fotoselle aynı amaçla kullanılmaz. “Fotosel” adı ortak olsa da algılanan olay ve çıkışın görevi değişir.
Işık, nasıl bir kontrol sinyaline dönüşür?
Tipik bir endüstriyel fotoselde verici ışık üretir, alıcı kendisine ulaşan ışığı algılar, değerlendirme devresi ise bu bilgiyi bir çıkış sinyaline dönüştürür. Ürün ışık demetini kestiğinde veya ışığı sensöre geri yansıttığında algılama durumu değişir. Bu sinyal bir PLC tarafından okunabilir.
Işık kaynağı görünür kırmızı ışık, kızılötesi ışık veya uygulamaya göre başka bir dalga boyunda olabilir. Birçok model, kendi ışığını ortam aydınlatmasından ayırmak için darbeli ışık kullanır. Bu yöntem dış ışık etkisini azaltır; sensörü her ortamda güneş ışığından tamamen etkilenmez hâle getirmez.
Endüstriyel fotosel çeşitleri nelerdir?
Karşılıklı fotosel: Alıcı ve verici karşı karşıya yerleştirilir. Aradan geçen ürün ışığı keser. Özellikle opak cisimlerde, yüzey renginden nispeten az etkilenen bir çözümdür. İki tarafta montaj ve elektrik bağlantısı gerektirir.
Reflektörlü fotosel: Verici ve alıcı aynı gövdededir; karşı tarafta retroreflektör bulunur. Retro-reflektif algılamada ürün, gidip dönen ışık yolunu keser. Parlak yüzeyler için polarizasyonlu modeller, şeffaf cisimler içinse bu işe uygun özel modeller değerlendirilir.
Cisimden yansımalı fotosel: Işığı geri döndüren, algılanacak ürünün kendisidir. Cisimden yansımalı modeller ayrı reflektör gerektirmez; fakat renk, yüzey parlaklığı ve duruş açısı algılama mesafesini etkileyebilir.
Arka plan bastırmalı fotosel: Cisimden yansımalı algılamada kullanılan BGS özelliği, belirlenen algılama sınırının arkasındaki yüzeylerin etkisini azaltır. Her hassasiyet ayarlı fotosel BGS değildir. Ayrıca var/yok çıkışı veren BGS sensörü ile sayısal uzaklık bilgisi sağlayan mesafe ölçme sensörü aynı işlevi sunmak zorunda değildir.
Fiber optik fotosel: Fiber optik sensörde ışık, yükselteç ünitesi ile küçük algılama ucu arasında fiber üzerinden taşınır. Dar alanlara uygundur. Lazer ise ayrı bir yerleşim prensibi değil, ışık kaynağı tercihidir; bir lazer sensör farklı algılama düzenlerinde çalışabilir.
Fotodiyot, fototransistör ve LDR arasındaki fark
Fotodiyot: Üzerine düşen uygun dalga boyundaki ışıkla fotoakım oluşturan yarı iletken elemandır. Fotodiyotların hızı ve algılama başarımı; yapısına, çalışma koşullarına ve okuma devresine bağlıdır. Tek başına bir fotodiyot, hazır endüstriyel anahtarlama çıkışı anlamına gelmez.
Fototransistör: Işığın oluşturduğu etkiyi transistör akımı üzerinden değerlendiren, akım kazancı sağlayabilen elemandır. Optik algılama devrelerinde kullanılabilir. Kazanç, tepki süresi ve doyum davranışı birlikte değerlendirilmelidir; yalnızca “çok hassas” denilerek uygunluğu belirlenemez.
Fotoresistör veya LDR: Işık arttığında direnci genellikle azalan fotoiletken elemandır. Dolayısıyla fotoresistör ile fotoiletken hücreyi birbirinden tamamen bağımsız iki sınıf gibi sıralamak doğru değildir. LDR, basit aydınlık-karanlık algılamasına uygundur; kalibrasyonsuz hassas lüks ölçer değildir. Dalga boyuna duyarlılığı da kullanılan malzemeye bağlıdır.
Fotovoltaik hücre: Işık enerjisinden elektrik enerjisi elde eder. Fotovoltaik çalışma, güneş hücrelerinin temelidir. Ancak bir güneş hücresi ile makinede ürün algılayan fotoselin amacı, bağlantısı ve çıkışı farklıdır.
Fotokatlandırıcı tüp: Çok zayıf ışıkların algılanmasında kullanılan özel bir dedektördür. Vakum içindeki fotokatottan çıkan elektronlar, dinot denilen kademelerde çoğaltılır ve sonunda anotta toplanır. Bu yapı, sıradan konveyör fotoselinden farklı bir cihaz sınıfıdır. “Kızılötesi dedektör” ifadesi ise tek başına çalışma prensibini değil, algılanan ışık bölgesini belirtir.
PNP, NPN ve Light-ON/Dark-ON neyi anlatır?
PNP/NPN elektriksel çıkış yapısını belirtir. Tipik üç telli DC bağlantıda PNP çıkış, aktif olduğunda yüke pozitif besleme yönünden akım sağlar; NPN çıkış ise yük akımı için 0 V yönünde yol oluşturur. PNP ve NPN seçimi, PLC giriş devresi ve ortak uç bağlantısıyla birlikte yapılmalıdır. Aynı besleme gerilimi, tek başına elektriksel uyumluluk anlamına gelmez.
Light-ON, alıcı yeterli ışık aldığında; Dark-ON ise ışık kesildiğinde veya eşik altına düştüğünde çıkışın aktif olmasıdır. Karşılıklı fotoselde ürün genellikle ışığı keserken, cisimden yansımalı fotoselde ışığı geri getirir. Bu yüzden “Light-ON her zaman ürün var demektir” yanlıştır. NO/NC ifadesini de üreticinin çalışma tablosuyla birlikte yorumlayın.
Röle çıkışı, transistör çıkışıyla aynı değildir. İki telli sensörlerin bağlantısı da üç telli modellerden farklı olabilir. Besleme aralığı, yük akımı, artık gerilim ve kaçak akım kontrol edilmelidir. Kablo veya konnektör seçiminde yalnızca renge güvenmeyin; modelin bağlantı şemasını esas alın.
Saniyede 20 ürünü sayan sistem neden ürün kaçırabilir?
Örnek olarak ürünün hareket yönündeki genişliği 20 mm, ürünler arasındaki boşluk 30 mm, bant hızı ise 1 m/s olsun. Dar ışın, tam örtme ve ışık kesildiğinde aktif olan çıkış kabulüyle; sensör gecikmeleri ihmal edildiğinde ışığın kesilme süresi yaklaşık 20 ms, yeniden açık kalma süresi 30 ms olur. Toplam çevrim 50 ms olduğundan geçiş sıklığı 20 Hz çıkar.
Yaklaşık darbe süresi: t = ürün genişliği / bant hızı = 0,020 / 1 = 0,020 s
Geçiş sıklığı: f = bant hızı / (ürün genişliği + boşluk) = 1 / 0,050 = 20 Hz
PLC girişi, sinyalin en az 30 ms kesintisiz aktif kalmasını şart koşan bir filtreyle ayarlanmışsa 20 ms'lik darbe kabul edilmeyebilir. Dolayısıyla yalnızca sayma frekansına bakmak yeterli değildir. Sensörün açma-kapama süreleri, ışık lekesi, giriş filtresi ve PLC'nin darbe yakalama yöntemi birlikte değerlendirilir. Bu hesap bir seçim örneğidir; belirli bir modelin performans garantisi değildir.
Fotosel seçerken ve arıza ararken nelere bakılmalı?
Gerçek hedefi tanımlayın: Ürün opak mı, şeffaf mı, parlak mı? Algılama uzaklığı, en küçük parça, montaj alanı ve arka plan nasıl? Beyaz hedefle verilen mesafe değeri, siyah üründe aynı sonucu garanti etmez. Sensör çeşitlerini yalnızca gövde ölçüsüne veya katalogdaki en uzun mesafeye göre karşılaştırmayın.
Çalışma ortamını kontrol edin: Toz, buğu, titreşim, güçlü ortam ışığı ve komşu sensörlerin ışığı algılamayı etkileyebilir. IP koruma derecesi önemlidir; fakat lens üzerindeki kirin oluşturduğu optik kaybı ortadan kaldırmaz. Uygun sensör aksesuarları ve sağlam montaj da seçimin parçasıdır.
Arızayı ikiye ayırın: Ürün geçerken sensörün çıkış göstergesi değişmiyorsa önce hizalama, lens temizliği, ayar ve algılama yöntemini inceleyin. Gösterge değişiyor ancak PLC girişi değişmiyorsa elektriksel uyumluluk, ortak uç, kablo ve giriş filtresini kontrol edin. Gösterge ışığının yanması, sinyalin PLC'ye doğru ulaştığını kanıtlamaz. Bağlantı değişikliklerini enerjiyi keserek yapın; makinenin beklenmedik hareketini önleyin.
Fotosel her iş için en doğru sensör müdür?
Hayır. Kısa mesafeden metal parça algılamada endüktif sensör; bazı şeffaf hedeflerde veya optik yansımanın değişken olduğu işlerde, hedef geometrisi de uygunsa ultrasonik sensör değerlendirilebilir. Algılama yöntemlerinin karşılaştırılması, cihazı uygulamaya göre seçmeye yardımcı olur. Bir algılama prensibi diğerinden her koşulda üstün değildir.
Güvenlik sınırı: Standart ürün algılama fotoseli, insan koruması için tasarlanmış bir güvenlik ışık perdesinin yerine kullanılamaz. Bir eli algılayabilmesi, sensörün arıza hâlinde güvenli davranacağını kanıtlamaz. İnsan güvenliği için risk değerlendirmesine uygun koruyucu cihaz ve doğrulanmış güvenlik sistemi gerekir.
Teknik kaynaklar: OMRON: fotoelektrik algılama · Çıkış mantığı ve tepki süresi · Adafruit: LDR · Hamamatsu: fotokatlandırıcı · PLC giriş uyumu · Güvenli kullanım