Callendar–Van Dusen Denklemi ve Pt100 Dönüşümü

Callendar–Van Dusen Denklemi ve Pt100 Dönüşümü
Callendar–Van Dusen denklemi, platin sıcaklık sensörünün direnci ile sıcaklığı arasındaki ilişkiyi açıklar. Bir Pt100 sensörünün nominal direnci 0 °C’de 100 Ω değerindedir. Sıcaklık arttıkça direnç de artar; ancak bu artış her derecede tam olarak aynı değildir. Denklem, bu küçük eğriliği hesaba katar.
Endüstriyel platin sensörlerin referans ilişkisi IEC 60751 kapsamında ele alınır. Daha geniş çerçeve için endüstriyel sıcaklık ölçüm standartları incelenebilir. Buradaki açıklamalar, yaygın α ≈ 0,00385 karakteristiğine sahip platin RTD’ler içindir; bütün dirençli sensörlere aynı katsayılar uygulanmaz.
Ölçülen direnç neden sıcaklığa çevrilir?
Sensör doğrudan “75 °C” yazan bir bilgi üretmez; sıcaklığa bağlı bir elektrik direnci gösterir. Ölçüm devresi bilinen bir akım uygular ve gerilimi ölçer. Ohm Yasası ile R = V / I bulunur; ardından direnç, uygun sensör eğrisiyle sıcaklığa dönüştürülür. Direnci doğru ölçmek ve doğru eğriyi seçmek ayrı gerekliliklerdir.
Denklem ve katsayılar
0 °C ile 850 °C arasındaki nominal eğri:
R(t) = R₀ × [1 + A × t + B × t²]
−200 °C ile 0 °C’nin altı arasındaki nominal eğri:
R(t) = R₀ × [1 + A × t + B × t² + C × (t − 100) × t³]
Burada t, °C cinsinden sıcaklığın sayısal değeri; R(t), bu sıcaklıktaki direnç; R₀ ise 0 °C’deki dirençtir. Pt100 için nominal R₀ = 100 Ω, Pt1000 için nominal R₀ = 1000 Ω alınır. Yaygın katsayılar şöyledir:
A = 3,9083 × 10⁻³ °C⁻¹
B = −5,775 × 10⁻⁷ °C⁻²
C = −4,183 × 10⁻¹² °C⁻⁴
B ve C katsayılarının eksi işareti korunmalıdır. C içeren terim yalnızca sıfırın altında kullanılır. α, 0–100 °C arasındaki ortalama sıcaklık katsayısını ifade eder ve A ile aynı değildir. −200…850 °C model aralığı, her probun bu aralıkta çalışabileceği anlamına gelmez. Prob yapısı, metal kılıflı platin termometre özellikleri ve Pt100/Pt1000 tolerans sınıfı için ürün verileri ayrıca değerlendirilmelidir.
Pt100 ve Pt1000 için örnek değerler
| Sıcaklık (°C) | Pt100 (Ω) | Pt1000 (Ω) |
|---|---|---|
| -100 | 60,2558 | 602,5584 |
| 0 | 100,0000 | 1000,0000 |
| 100 | 138,5055 | 1385,0550 |
| 200 | 175,8560 | 1758,5600 |
| 500 | 280,9775 | 2809,7750 |
Aynı katsayılar kullanıldığında Pt1000’in nominal direnci Pt100’ün on katıdır. Tablodaki basamak sayısı bir doğruluk garantisi değildir; gerçek sensör toleransı, kalibrasyon ve ölçüm devresi sonucu etkiler.
Dirençten sıcaklık nasıl bulunur?
Sıfır ve üzerindeki sıcaklıklarda ikinci dereceden denklem ters çevrilebilir:
t = [−A + √(A² − 4 × B × (1 − R / R₀))] / (2 × B)
Bu ifade, yukarıdaki nominal eğrinin 0…850 °C dalı için kullanılır. Örneğin R₀ = 100 Ω ve R = 125 Ω olduğunda sonuç yaklaşık 64,58 °C olur.
Sıfırın altında C terimi de bulunduğundan aynı ters formül kullanılmaz. Uygun aralıkta sayısal kök arama veya doğrulanmış bir direnç–sıcaklık tablosundan ara değer hesabı yapılabilir. Yazılım, önce ölçümün geçerli aralıkta olduğunu kontrol etmeli ve sonra doğru sıcaklık dalını seçmelidir.
0,385 Ω/°C yaklaşımı neden her yerde yeterli değildir?
Pt100 için t ≈ (R − 100) / 0,385 ifadesi pratik bir doğrusal yaklaşımdır. Fakat 0,385 Ω/°C her noktadaki kesin eğim değildir. Örneğin nominal 200 °C’de 175,856 Ω ölçülür. Doğrusal hesap bunu yaklaşık 197,03 °C gösterir; fark yaklaşık 2,97 °C olur. Geniş aralıkta dönüşüm yapılırken eğriliği hesaba katmak gerekir.
Kablo direnci ve sensörün kendi kendine ısınması
İki, üç ve dört telli RTD bağlantılarında sonuç aynı şekilde etkilenmez. İki telli ölçümde iki iletkenin toplam direnci sensör direncine eklenir. Toplam ek kablo direnci 1 Ω ise sıfır derece yakınında yaklaşık 2,6 °C yüksek okuma oluşabilir. Üç telli kompanzasyonun başarısı iletkenlerin eşleşmesine ve devre yöntemine bağlıdır; dört telli ölçüm akım ve gerilim yollarını ayırarak kablo etkisini azaltır.
Self-heating ve kablo direnci hataları, denklemi doğru yazmakla ortadan kalkmaz. Sensörde oluşan güç P = I² × R ile hesaplanır. 100 Ω dirençte 1 mA akım 0,1 mW, 5 mA ise 2,5 mW üretir. Bu, gücün 25 katına çıkmasıdır; sıcaklık artışı ise probun yapısına ve bulunduğu ortamın ısıyı uzaklaştırmasına bağlıdır.
PLC ve kontrol cihazında doğru uygulama
Önce cihazın hangi veriyi verdiği belirlenmelidir: ham ADC sayısı, direnç veya hazır sıcaklık. Ham sayı doğrudan ohm değildir. RTD modülü sıcaklığı zaten hesaplıyorsa ikinci kez Callendar–Van Dusen dönüşümü yapılmaz. Bir analog sinyal üzerinden gelen bilgi için analog girişin tipi ve ölçeklemesi kontrol edilir. Standart 0–10 V veya 4–20 mA girişi, uygun RTD ölçüm donanımı ya da dönüştürücü olmadan Pt100’e doğrudan bağlanmaz.
Analog kontrol cihazlarında sensör tipi, katsayılar, R₀ ve bağlantı düzeni uyumlu seçilmelidir. Kalibrasyonla belirlenmiş sensöre özel katsayılar varsa nominal değerlerle karıştırılmamalıdır. Kopuk veya kısa devre olmuş sensörün verisi geçerli sıcaklık gibi PID kontrolüne aktarılmamalıdır. Ölçüm ile anahtarlama görevlerinin ayrımı için sıcaklık sensörü ile termostat arasındaki fark da yararlıdır.
Diğer sıcaklık sensörlerinde aynı denklem kullanılır mı?
Pt100 ile termokupl farklı fiziksel büyüklüklerle ölçüm yapar. Termokupl dönüşümü için IEC 60584-1 referans fonksiyonları ve termokupl tabloları ile ITS-90 kullanılır. NTC ve PTC sensörlerde ise ilgili malzemenin ve üreticinin karakteristiği esas alınır; Pt100 katsayıları genel amaçlı bir sıcaklık formülü değildir.
Editör notu: Bu sayfa, nominal platin RTD dönüşümünü açıklayan bir teknik rehberdir. Hesaplanan sıcaklığın doğruluğu; sensörün toleransı, gerçek R₀ değeri, kalibrasyon, bağlantı, ölçüm akımı ve elektronik devrenin hatalarıyla birlikte değerlendirilir. Katsayı seçimi ve kullanılabilir sıcaklık aralığı için sensör ve cihazın teknik belgeleri esas alınmalıdır.
İlgili konular ve ürünler
Pt100 nedir? · IEC 60751 · Tolerans sınıfları · RTD bağlantıları · Özel üretim Pt100 sensörler
Dış referans bağlantıları
Denklem, standart kapsamı ve ölçüm devresi açıklamaları için aşağıdaki yayınlara bakılabilir. Tablo değerleri bu sayfada verilen katsayılarla hesaplanmıştır.
IEC 60751:2022 — Industrial platinum resistance thermometers and platinum temperature sensors
NI — Resistance Temperature Detectors (RTDs)
Analog Devices — RTD Measurement System Design Essentials
Analog Devices — Choosing and designing an RTD sensing system