Tek damarlı ve çok telli kablo arasındaki fark

Kablo alırken “tek damarlı mı, çok telli mi?” diye sorulur. Ancak bu iki ifade aynı özelliği anlatmaz. Tek damarlı, kabloda kaç damar bulunduğunu; çok telli ise bir damarın içindeki iletkenin nasıl yapıldığını belirtir. Dolayısıyla bir kablo hem tek damarlı hem çok telli olabilir.

Kısa cevap: Asıl karşılaştırma çoğu zaman tek telli ile çok telli iletken arasındadır. Tek telli iletkende akımı tek parça metal tel taşır. Çok telli iletkende bu işi bir araya getirilmiş teller yapar. İnce tellerden oluşan iletkenler daha kolay bükülebilir; fakat kablonun akım kapasitesi, kullanılacağı yer ve bağlantı şekli ayrıca değerlendirilmelidir.

Damar ile tel aynı şey değildir

Üç damarlı bir kablonun dış kılıfını düşündüğünüzde, içeride birbirinden yalıtılmış üç ayrı iletken bulunur. Bunların her biri bir damardır. Her damarın içindeki metal bölüm ise tek telden veya çok sayıda telden oluşabilir. Damar sayısını, ince bakır telleri sayarak bulamazsınız.

Örneğin 3G1,5 işareti, sarı-yeşil koruma damarı dahil üç damar bulunduğunu ve her damarın nominal kesitinin 1,5 mm² olduğunu belirtir. Bu ifade tek başına iletkenlerin tek telli mi, ince çok telli mi olduğunu söylemez. Ayrıca üç damarın kesiti toplanıp “bu kablo 4,5 mm² iletken gibi kullanılabilir” sonucu çıkarılamaz. Damarların devredeki görevleri için L, N ve PE işaretlerinin anlamına bakabilirsiniz.

Tek telli, çok telli ve ince çok telli ne demektir?

IEC 60228 sınıfları bir kalite sıralaması değildir. “Sınıf 6, sınıf 1'den her işte daha iyidir” denemez. Aynı şekilde, çok telli olması bir kabloyu kendiliğinden sürekli hareketli kullanıma uygun yapmaz.

Sabit tesisatta ve hareketli bağlantıda ne değişir?

Duvar içindeki sabit bir hat ile taşınabilir cihazın besleme kablosu aynı şartlarda çalışmaz. Sabit hatta döşeme şekli ve tesisata uygun kablo tipi önemlidir. Cihaz bağlantısında bunlara bükülme, çekilme ve kablonun giriş noktasındaki zorlanma da eklenir. Bu nedenle seçim yalnız “sert kablo” veya “yumuşak kablo” diye yapılmamalıdır. Piyasadaki adları ayırmak için NYA, NYM, TTR ve antigron kablo arasındaki fark yardımcı olur.

Bir pano kapağındaki bağlantı arada bir hareket ederken, makinenin kablo taşıma zincirindeki hat her çevrimde bükülebilir. Elle kolay bükülen bir kablonun milyonlarca harekete dayanacağı varsayılamaz. Böyle bir uygulamada üreticinin hareketli kullanım onayı, bükülme yarıçapı ve çalışma şartları aranır. İletkenin yanında damarların yerleşimi, yalıtım ve dış kılıf da dayanımı etkiler.

Dış ortamda ise güneş, nem ve mekanik etkiler devreye girer. Esnek olması, kablonun toprağa gömülebileceğini veya açık havada korunmasız kullanılabileceğini göstermez. Bu seçim için dış mekan ve yer altı kabloları ayrıca değerlendirilmelidir.

Çok telli kablo daha fazla akım taşır mı?

Sırf tel sayısı fazla diye daha fazla akım taşıdığı söylenemez. Akımın birimi olan amper ile iletkenin tel sayısı arasında böyle bir doğrudan ilişki yoktur. Kesit, iletken malzemesi, yalıtımın sıcaklık sınırı, ortam sıcaklığı, birlikte döşenen kablolar ve yüklenen damar sayısı dikkate alınır. Bu yüzden akım taşıma kapasitesi tabloları, hangi şartlar için verildiği okunarak kullanılmalıdır.

Aynı nominal kesitteki farklı iletken sınıflarının izin verilen direnç değerleri de birebir aynı olmak zorunda değildir. Uzun bir hatta ürünün direnç bilgisi önem kazanır. Akım arttıkça kablo üzerindeki gerilim kaybının neden büyüdüğünü Ohm kanunu açıklar; uygulama tarafını ise uzun kabloda gerilim düşümü yazısında bulabilirsiniz.

Malzeme de ayrı bir konudur. Bakır ve alüminyum iletkenler yalnız görüntülerine veya aynı kesit yazmasına bakılarak birbirinin yerine seçilmez. Hem elektriksel özellikleri hem bağlantı şartları değişir. Ayrıntılar için bakır kablo ile alüminyum kablo karşılaştırmasına bakabilirsiniz.

Kesit, kablonun dış kalınlığı değildir

Kalın kılıflı bir kablonun içinde daha fazla bakır bulunması şart değildir. Çok telli iletkenin demet çapında teller arasındaki boşluklar da vardır. Nominal kesit; kılıf çapıyla veya tel demetinin dıştan ölçülen çapıyla karıştırılmamalıdır. Ürün değerlendirmesinde teknik belge ve ilgili direnç sınırları esas alınır.

İthal bir üründe mm² yerine AWG yazıyorsa AWG–mm² dönüşümü gerekir. Ancak birim dönüşümü yapmak, kablonun uygulamaya uygunluğunu tek başına belirlemez. Seçimin bütünü için elektrik kablosu kesiti nasıl seçilir? rehberini; yaygın ölçüler için de 1,5 mm², 2,5 mm², 4 mm² ve 6 mm² kabloların kullanımını inceleyebilirsiniz.

Klemens, iletkenin yapısına uygun olmalı

Bir kablonun klemens deliğine girmesi, o bağlantıya uygun olduğunu göstermez. Klemensin kabul ettiği iletken sınıfı, kesit aralığı ve uç hazırlama şekli kontrol edilmelidir. Örneğin WAGO 221 serisi tek telli, çok telli ve ince çok telli iletkenleri kabul eden modeller içerir; fakat buradan bütün yaylı klemenslerin aynı özellikte olduğu sonucu çıkmaz. Bağlantı yöntemlerini Wago klemens, vidalı klemens ve bantlı ek karşılaştırmasında bulabilirsiniz.

İnce çok telli uçlarda yüksük kullanılabilir; ancak her bağlantıda yüksük zorunludur demek doğru değildir. Gereklilik, terminalin tasarımına ve üretici talimatına bağlıdır. Kullanılacaksa yüksük boyutu ve sıkma takımı uygun olmalıdır. Bu parçaların görevleri kablo yüksüğü, pabuç ve sıkma pensesi yazısında açıklanır.

Klemense sığdırmak için tellerin bir kısmını kesmek doğru değildir. Vidalı bağlantıya girecek ince telleri lehimle tek parça haline getirmek de uygun uç hazırlamanın yerine geçmez; lehim basınç ve sıcaklık altında şekil değiştirerek bağlantıyı gevşetebilir.

Kablo seçerken tel yapısından başka nelere bakılır?

Damarların görevi: İletkenin tek telli veya çok telli olması, onun faz, nötr ya da koruma iletkeni olduğunu göstermez. Bunun için faz, nötr ve toprak renkleri ile işaretlemeler değerlendirilir. Eski tesisatlarda eski ve yeni kablo renklerinin farkı önemlidir; renge bakarak bağlantının doğruluğu kesinleştirilemez. Topraklama için koruma yolunun sürekliliği ayrıca doğrulanmalıdır.

Yalıtım ve çalışma gerilimi: Kablonun bükülebilmesi, her gerilimde kullanılabileceği anlamına gelmez. Teknik belgedeki anma gerilimi ve yalıtım özellikleri uygulamayla uyuşmalıdır. Gerilim ile akımın farkını hatırlamak için voltaj nedir? sayfasına geçebilirsiniz.

Kablonun tamamı: Uzatma kablosunda yalnız içindeki bakırın yapısı yeterli bilgi vermez. Fiş, priz grubu, uzunluk ve ürünün beyan edilen sınırı birlikte değerlendirilir. Bu nedenle uzatma kablosunun kaç watt kaldırdığı, “çok telliymiş” denilerek belirlenemez.

Taşınan sinyal: Konu haberleşme kablosuysa güç kablosu seçimindeki ölçütler tek başına yeterli olmaz. İletken yapısının yanında kablonun kategorisi ve bağlantı elemanları da önem kazanır. Bu ayrımı Ethernet kablo türleri üzerinden inceleyebilirsiniz.

Seçimi netleştiren soru şudur: Kaç damar gerekiyor, her damarın kesiti ne olmalı, kablo hareket edecek mi ve uçları hangi bağlantıya girecek? Bu dört bilgi belirlendikten sonra kablo tipi, ortam şartları ve üretici onayları kontrol edilir. Bağlantı işlemleri, enerji kesilip gerilimsizlik doğrulandıktan sonra yetkin kişilerce yapılmalıdır.

Teknik kaynaklar: ABB — iletken yapıları ve bağlantılar; Nexans — IEC 60228 ve nominal kesit; LAPP — akım kapasitesini etkileyen şartlar; igus — sürekli hareketli kablo yapısı; WAGO — 221 serisi iletken uyumluluğu; Phoenix Contact — yüksük kullanımı ve uç hazırlama.