ROM nedir ve türleri nelerdir?
Cihazın programını güç kesildiğinde saklayan bellek
ROM, “Read-Only Memory” ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçede salt okunur bellek denir. Klasik ROM, cihazın çalışması için gereken programı veya sabit verileri saklar ve içeriğini besleme kesildiğinde de korur. İşlemci bu bilgileri okur; normal çalışma sırasında RAM'e yazar gibi değiştiremez.
Ancak ROM ailesindeki bütün bellekler tamamen değiştirilemez değildir. Mask ROM üretimde sabitlenir, PROM bir kez programlanır; EPROM ve EEPROM uygun yöntemlerle silinip yeniden yazılabilir. Günümüzde program saklamak için yaygın olan Flash da yeniden yazılabilen kalıcı bir bellektir. Bu nedenle salt okunurluk ile güç kesilince veriyi koruma özelliklerini ayrı düşünmek gerekir.
ROM türlerini ayıran şey nasıl programlandıklarıdır
| Tür | İçerik nasıl belirlenir? | Sonradan değiştirilebilir mi? |
|---|---|---|
| Mask ROM | Yonga üretimi sırasında belirlenir. | Kullanıcı tarafından silinip yeniden programlanamaz. |
| PROM | Üretimden sonra uygun programlayıcıyla yazılır. | Bir kez programlanmak içindir; silinerek tekrar kullanılamaz. |
| UV EPROM | Elektrikle programlanır. | Pencereli paket, uygun ultraviyole işlemle silinip yeniden programlanabilir. |
| OTP EPROM | Elektrikle programlanır; UV silme penceresi olmayan paket kullanılır. | Normal kullanımda silinemez; tek programlamalıdır. |
| EEPROM | Elektrikle silinir ve yazılır. | Yeniden yazılabilir. Genellikle bayt veya küçük veri birimleri üzerinde değişiklik yapılabilir; ayrıntı modele bağlıdır. |
| Flash | Elektrikle programlanır; silme çoğunlukla sayfa, sektör veya blok düzeyindedir. | Yeniden yazılabilir; firmware ve daha büyük veri alanlarında kullanılır. |
OTP, “One-Time Programmable” yani bir kez programlanabilir demektir. Yalnız EPROM paketlerini ifade etmez; farklı yongalarda OTP alanları bulunabilir. Benzer şekilde Flash ile EEPROM farkı, yalnız isim farkı değildir: silme/yazma birimi, işlem süresi ve dayanıklılık tasarımı etkiler.
ROM ile RAM arasındaki temel fark
RAM, işlem sırasında sürekli değişen değişkenleri, hesap sonuçlarını ve çalışma tamponlarını tutar. Yaygın DRAM ve SRAM bellekler, uygun besleme olmadan bu verileri koruyamaz. ROM ve diğer kalıcı bellekler ise programı veya kayıtlı bilgiyi cihaz kapalıyken saklar. RAM çalışma alanıdır; ROM ise klasik kullanımında programın ve sabit bilgilerin kaynağıdır.
Kalıcı olan her bellek ROM değildir. NVRAM kalıcı bellekler için kullanılan daha geniş bir kavramdır. Örneğin FRAM ve MRAM, tekrar tekrar yazılabilen kalıcı teknolojilerdir; klasik salt okunur ROM ile aynı sınırlara sahip değildir.
Cihaz açılırken ne olur?
Bir kontrol kartı örneği: Güç geldiğinde işlemci, mimarisine göre ROM veya başka bir kalıcı bellek alanındaki başlangıç kodunu çalıştırır. Bu kod gerekli başlangıç işlemlerini yapar; uygulama programına geçer veya onu başka bir bellekten yükler. Hesaplamalar ve değişkenler çalışma sırasında RAM'de tutulabilir.
Boot ROM ile güncellenebilir uygulama aynı şey değildir. Bazı mikrodenetleyicilerde ilk açılış kodu sabit ROM'da, uygulama ise Flash'tadır. Böyle bir cihazda firmware güncellemesi uygulamayı değiştirirken sabit Boot ROM'u değiştirmez. Diğer mimarilerde başlangıç kodu da korumalı Flash alanında bulunabilir; bütün cihazlar aynı açılış düzenini kullanmaz.
NOR Flash, uygun işlemci ve arayüzle programın doğrudan kalıcı bellekten çalıştırılmasını destekleyebilir; buna XIP — Execute in Place denir. NAND Flash ise genellikle daha büyük veri depolama için kullanılır ve erişim düzeni farklıdır. “Program mutlaka önce RAM'e kopyalanır” ifadesi bütün sistemler için doğru değildir.
Endüstriyel cihazlarda nerede karşımıza çıkar?
Eski kontrol kartlarında EPROM; yeni mikrodenetleyici kartlarında program Flash'ı; bazı işlemcilerde sabit açılış ROM'u görülebilir. Bir PLC üzerindeki kullanıcı programının nerede tutulduğu cihazın mimarisine bağlıdır. Kalibrasyon, cihaz kimliği ve parametreler ise EEPROM, Flash veya başka bir kalıcı alanda saklanabilir. Bu ayrım, belleklerin kullanım alanlarını anlamayı kolaylaştırır.
Bir datalogger için çalıştırılan program ile ölçüm kayıtları ayrı ihtiyaçlardır. Firmware program belleğinde, ölçüm arşivi başka bir kalıcı bellek alanında bulunabilir. Aynı yonga kullanılsa bile program bölgesiyle veri bölgesi birbirinden ayrılmış olabilir.
Kalıcı veri sonsuza kadar korunur mu?
Kalıcı, sınırsız ömürlü demek değildir. Veri saklama süresi; teknolojiye, sıcaklığa ve üretici koşullarına bağlıdır. Silinebilir türlerde yazma/silme dayanıklılığı da değerlendirilir. Dayanıklılık ve güvenilirlik kontrolünde yalnız kapasiteye bakılmaz; veri kaybı nedenleri arasında hatalı programlama, besleme sorunları ve fiziksel hasar da bulunabilir.
Seçimde güncelleme ihtiyacı, kapasite, erişim hızı, arayüz ve çalışma sıcaklığı birlikte ele alınmalıdır. Kapasite ve hız dengesi ile enerji tüketimi aynı tasarımın parçalarıdır. Sabit program, sık değişen parametre ve sürekli ölçüm kaydı için aynı çözüm en uygun olmayabilir.
“Telefon ROM'u” ve “ROM dosyası” ne demektir?
Telefon özelliklerinde “128 GB ROM” denildiğinde çoğunlukla dahili Flash depolama kapasitesi kastedilir; değiştirilemez Mask ROM değil. “ROM dosyası” veya “ROM imajı” ise bellekteki programın/verinin dosya biçimindeki kopyasını anlatır. Dosyanın adı, fiziksel bellek teknolojisini belirlemez.
Teknik kaynaklar: Microchip: MCU memory · Infineon: NOR Flash · ST: M27C256B UV/OTP EPROM
