Entegre devre nedir?

Entegre devre

Entegre devre nedir?

Entegre devre, diğer adıyla tümleşik devre, bir elektronik devrenin elemanlarını ve aralarındaki bağlantıları çok küçük bir yarı iletken yapı üzerinde bir araya getirir. İngilizcede integrated circuit olarak adlandırılır ve IC kısaltmasıyla gösterilir. Günlük dilde kullanılan çip veya mikroçip sözcükleri de bu yapıyla ilişkilidir. En yaygın temel malzeme silisyumdur; farklı görevler için başka yarı iletkenler de kullanılabilir.

Bir entegrede transistörler, diyotlar, dirençler ve kondansatörler gibi elemanlar bulunabilir. Bunlar çoğunlukla ayrı parçalar halinde yan yana yerleştirilmez; üretim sırasında yarı iletken üzerinde oluşturulur ve iletken katmanlarla bağlanır. Böylece yükseltme, hesaplama, veri saklama veya güç yönetimi gibi işler kompakt bir yapıda yapılabilir.

Her entegre bir işlemci değildir. Küçük bir gerilim regülatörü de, bir mantık kapısı da, çok sayıda işlem birimi içeren gelişmiş bir işlemci de entegre devre olabilir.

Analog, dijital ve karışık sinyal entegreleri

Entegreler, işledikleri sinyale ve yaptıkları işe göre sınıflandırılır. Analog sinyaller bir çalışma aralığında sürekli değerler alabilir. Dijital devreler ise bilgiyi tanımlanmış mantık durumlarıyla işler; yaygın ikili sistemde bunlar 0 ve 1 olarak ifade edilir.

TürTemel görevÖrnek
AnalogSürekli değişen sinyalleri yükseltir veya işler.İşlemsel yükselteç, gerilim referansı.
DijitalMantık işlemleri yapar, veri işler veya saklar.Mantık kapısı, bellek, işlemci.
Karışık sinyalAnalog ve dijital işlevleri bir araya getirir.ADC, DAC, bazı sensör arayüzleri.
Güç ve sürücüBeslemeyi düzenler veya bir yükü sürer.Regülatör, motor sürücüsü, LED sürücüsü.

ADC analog bilgiyi dijital sayılara, DAC dijital değerleri analog çıkışa dönüştürür. Bu başlıklar birbirini tamamen dışlamaz: Güç yönetimi bir görev sınıfıdır; bir güç entegresi analog, dijital veya karışık sinyal devreleri içerebilir.

Çip, kılıf ve modül arasındaki fark

Yarı iletken yonga (die), devrenin üretildiği küçük malzeme parçasıdır. Kılıf veya paket (package), bu yongayı korur, dış devreyle bağlantı kurmasını ve ısının uzaklaştırılmasını sağlar. Kart üzerinde gördüğümüz gövde genellikle bu kılıftır. Bir kılıfın içinde tek yonga bulunabileceği gibi birden fazla yonga da bulunabilir.

Modül ise çoğu zaman entegreleri, yardımcı bileşenleri ve bağlantıları bir kart veya alt sistem üzerinde birleştirir. Örneğin bir RF modülü, haberleşme entegresinin yanında anten bağlantısı ve pasif elemanlar da içerebilir. Çip, kılıf ve modül aynı şeyi anlatmaz; ürünün hangi seviyede bir yapı olduğu önemlidir.

Entegre devre nasıl üretilir?

Üretim, wafer adı verilen yarı iletken disk üzerinde başlar. İnce malzeme katmanları oluşturulur; fotolitografi ile desenler ışığa duyarlı tabakaya aktarılır. Aşındırma, kontrollü katkılama ve iletken bağlantı katmanlarının oluşturulması gibi işlemler, devrenin yapısına göre tekrarlanır. Fotolitografi, bütün üretimin adı değil, üretim sürecinin önemli bir aşamasıdır.

Bir wafer üzerinde çok sayıda yonga üretilebilir. Elektriksel testlerden sonra yongalar ayrılır; uygun kılıf ve bağlantı yapısıyla paketlenir, ardından son testlerden geçirilir. Süreç; malzeme, devre türü ve üretim teknolojisine göre değişir. Güç entegresiyle gelişmiş bir dijital işlemcinin üretim gereksinimleri aynı değildir.

DIP, SOIC, QFN ve BGA neyi belirtir?

Bu adlar çoğunlukla kılıf biçimini tanımlar. DIP delikten montajda yaygındır; SOIC ve QFP yüzey montajlı, dışarı uzanan bağlantıları olan örneklerdir. QFN gibi yapılarda bağlantı yüzeyleri gövdenin altında veya kenarlarındadır. BGA ise alt taraftaki lehim küreleriyle bağlanır. Bu nedenle her entegrede dışarıdan görülen uzun metal bacaklar bulunmaz.

Pin dizilimi, birinci pinin yönü ve varsa alt taraftaki ısı aktarım yüzeyi veri sayfasından kontrol edilir. Aynı boyutta ve aynı pin sayısında iki entegre, aynı işleve veya aynı bağlantı düzenine sahip olmayabilir. Kılıf adı, parçanın ne yaptığını tek başına açıklamaz.

Mikrokontrolcü, mikroişlemci ve SoC

Mikrokontrolcü, işlemci çekirdeğini bellek ve zamanlayıcı, haberleşme, giriş–çıkış gibi çevre birimleriyle birleştirir. Bir sensörün okunması, motorun kontrol edilmesi veya cihazın çalışma sırasının yönetilmesi için kullanılabilir.

Mikroişlemci, işlem yapma görevine odaklanır ve çoğu uygulamada harici bellek ve başka destek devreleriyle çalışır. SoC — çip üzerinde sistem, işlemci ve çeşitli alt sistemleri daha kapsamlı biçimde birleştiren bir yapıdır. Bu terimlerin kapsamı ürüne göre örtüşebilir; bir mikrokontrolcü de teknik olarak bir SoC yapısı taşıyabilir.

“Tek çipte sistem” ifadesi, çevresinde hiçbir bileşen gerekmeyeceği anlamına gelmez. Besleme, bağlantı ve zamanlama için ek elemanlar gerekebilir. Örneğin bir kristal osilatör veya uygun tasarımda seramik rezonatör, saat devresinde kullanılabilir. Saat frekansı zamanlamayı etkiler; işlem hızı yalnızca bu değere bağlı değildir.

Otomasyon kartlarında hangi görevleri üstlenir?

Sensör sinyalinin hazırlanması: Bir fotodiyottan gelen küçük akım, yükselteç entegresiyle ölçülebilir gerilime çevrilebilir. ADC bu değeri sayısallaştırır; kontrol devresi de sonuca göre karar verir. Böylece algılama, ölçüm ve işlem farklı entegreler arasında paylaşılabilir.

Giriş–çıkış yönetimi: Bir PLC içinde giriş arayüzleri, işlemci, bellek ve çıkış sürücüleri birlikte çalışır. Gerektiğinde optokuplörler ile elektriksel yalıtım sağlanabilir. Röle veya harici MOSFET gibi elemanları sürmek için uygun bir sürücü katı kullanılır; işlemci pini doğrudan her yükü besleyemez.

Besleme ve yük kontrolü: Anahtarlamalı regülatör entegreleri, uygun endüktör ve kondansatörlerle gerilim dönüşümü yapabilir. LED sürücüleri aydınlatma akımını, motor sürücüleri ise uygun güç katıyla motor akımını yönetir. Entegrenin işlevi, çevresindeki devreyle birlikte değerlendirilir.

Kısa tarihçe ve Moore Yasası

Jack Kilby, Texas Instruments'ta 1958 yılında çalışan bir tümleşik devreyi gösterdi. Robert Noyce ise Fairchild Semiconductor'da 1959 yılında silisyum üzerinde devre elemanlarını ve bağlantılarını bütünleştiren yaklaşımı geliştirdi. Bu çalışmalar, elektronik sistemlerin küçülmesinde ve seri üretimin gelişmesinde temel rol oynadı.

Gordon Moore, 1965 yılında entegrelerdeki bileşen sayısının artışına ilişkin bir eğilim öngördü; daha sonra iki yıllık süreyle ilişkilendirilen biçimi yaygınlaştı. Moore Yasası olarak bilinen bu gözlem, her entegrede transistör sayısının mutlaka iki yılda bir ikiye katlanmasını zorunlu kılan bir fizik yasası değildir. Transistör sayısı tek başına işlem hızını, enerji verimliliğini veya uygulamaya uygunluğu belirlemez.

Entegre seçerken veya değiştirirken

Tam parça kodu, kodun sonundaki varyant bilgisi, pin dizilimi, besleme aralığı, giriş–çıkış seviyeleri ve çalışma sıcaklığı birlikte değerlendirilir. Aynı ailedeki parçalar bile farklı bellek, haberleşme veya çıkış özelliklerine sahip olabilir. Programlı bir mikrokontrolcü değiştirilecekse gerekli yazılımın yeni parçaya yüklenebilmesi de önemlidir.

Veri sayfasındaki önerilen çalışma koşulları ile mutlak azami sınırlar farklıdır. Azami sınırlar normal çalışma hedefi olarak kullanılmaz. Yük akımı, güç kaybı ve kartın ısıyı uzaklaştırma kapasitesi de hesaba katılır. Doğru eşdeğer, yalnızca aynı kılıfa sığan değil, gerekli elektriksel ve işlevsel koşulları sağlayan parçadır.