Harmonik filtre nedir?


Bozulan akım dalgasını nasıl düzeltiriz?

Harmonik filtre, elektrik tesisinde temel frekansın tam katlarındaki akım veya gerilim bileşenlerini azaltmak için kullanılan bir sistemdir. Amaç yalnızca daha düzgün bir dalga çizmek değildir; kablo ve trafo kayıplarını, aşırı ısınmayı ve diğer cihazlara taşınan bozulmayı sınırlamaktır. Her tesisin filtreye ihtiyacı aynı değildir; karar ölçüm ve yük analiziyle verilir.

Şebekenin frekansı 50 Hz ise 3. harmonik 150 Hz, 5. harmonik 250 Hz, 7. harmonik 350 Hz olur. Harmonik, “farklı frekanstaki güç” demek değildir. Akımın veya gerilimin frekans bileşenidir. Temel frekansın tam katı olmayan bileşenler ise ara harmonik olarak ayrı değerlendirilir.

Kaynak çoğu zaman akımın çekilme biçimidir

Bir direnç yükü, sinüzoidal gerilim altında buna benzer bir akım çeker. Frekans invertörlerinin doğrultucuları, bazı UPS sistemleri ve elektronik güç kaynakları ise akımı çevrimin belirli bölümlerinde darbeli çekebilir. Bu doğrusal olmayan yük davranışı, akım dalgasına harmonikler ekler. Akım harmonikleri şebeke empedansı üzerinden gerilim bozulmasına da neden olabilir; aynı baradaki başka cihazlar bundan etkilenebilir.

Üç fazlı, altı darbeli doğrultucularda yaygın karakteristik harmonikler 5., 7., 11. ve 13. derecelerdir. Faz-nötr beslenen doğrusal olmayan yüklerin bulunduğu dört telli sistemlerde ise 3. ve tek katları olan 9., 15. harmonikler nötrde toplanabilir. Dolayısıyla her sorun “üçüncü harmonik” diye açıklanmaz; bağlantı yapısı ve spektrum belirleyicidir.

Dalga biçimi, spektrum ve THD birlikte okunmalı

Aşağıdaki örnekte temel bileşen korunuyor. Filtre öncesinde 5. harmonik %20, 7. harmonik %12; sonrasında ise %4 ve %2,4 kabul ediliyor. Kesikli gri çizgi temel sinüstür. Hareketli noktalar iki dalgada aynı zamanı gösterir; böylece azalan harmoniklerin dalga biçimini nasıl değiştirdiği görülebilir.

Harmoniklerin dalgaya ve THD değerine etkisi Solda 5. harmonik yüzde 20 ve 7. harmonik yüzde 12; THDi yüzde 23,3. Sağda aynı temel bileşen korunurken harmonikler yüzde 4 ve yüzde 2,4; THDi yüzde 4,7. Noktalar eşzamanlı ilerler. Başlat Durdur Filtre öncesi — THDi %23,3 Filtre sonrası — THDi %4,7 Temel bileşen: 50 Hz 5. ve 7. bileşenler azaltıldı Temele göre normalize akım 20 ms: temel bileşenin bir çevrimi 20 ms: temel bileşenin bir çevrimi Harmonik spektrumu: temel = %100 Turuncu ve mavi noktalar aynı anı karşılaştırır. 0 ms 20 ms %100 50 Hz %20 250 Hz %12 350 Hz 0 ms 20 ms %100 50 Hz %4 250 Hz %2,4 350 Hz

THDi, akım harmoniklerinin toplam etkin değerinin temel akımın etkin değerine oranıdır: THDi = √(I₂² + I₃² + …) / I₁ × 100. Burada yalnızca 5. ve 7. harmonik bulunduğu varsayıldığı için önce √(20² + 12²) = %23,3, sonra √(4² + 2,4²) = %4,7 elde edilir. Bu, öğretici bir matematik örneğidir; belirli bir filtrenin garantili sonucu değildir. Harmoniklerin faz açıları da dalga biçimini değiştirir.

Pasif, aktif ve hibrit filtreler ne yapar?

Pasif harmonik filtre, bobin ve kondansatör gibi elemanların frekansa bağlı davranışından yararlanır. Ayarlı bir paralel kol hedeflenen harmonik için düşük empedanslı bir yol oluşturabilir; geniş bantlı veya seri düzenler farklı tasarlanır. Ayarlanmış filtre, pasif filtrenin bir türüdür; bağımsız ve her koşulda üstün bir sınıf değildir. Yük seviyesi ve şebeke empedansı değiştiğinde performansı da değişebilir.

Aktif harmonik filtre, yük akımını ölçer ve seçilen harmonikleri azaltacak karşı fazlı kompanzasyon akımı üretir. Genellikle baraya paralel bağlanır; değişken veya birden fazla yükte kullanılabilir. IGBT gibi güç anahtarlarıyla çalışır. Seçimde motorun kW değeri tek başına yeterli değildir; gerekli kompanzasyon akımı, hedef harmonikler ve cihazın çalışma sınırları değerlendirilir.

Hibrit filtre, pasif ve aktif yöntemleri bir araya getirir. “Özel tasarım” ise ayrı bir çalışma prensibi değildir; bu yöntemlerden birinin uygulamaya göre düzenlenmesidir. En pahalı çözümün her tesiste en iyi olduğu söylenemez.

Kompanzasyon panosuna bobin eklemek aynı şey mi?

Her zaman değil. Kondansatör kademelerine seri bağlanan detuned reaktörün temel amaçlarından biri, kondansatörle şebeke arasındaki rezonans büyütmesini önlemek ve kondansatörü harmonik zorlanmadan korumaktır. Bu düzen, tesisteki bütün harmonikleri belirli bir THD değerine indirme garantisi vermez. Reaktör ve kondansatör birlikte seçilir; rastgele ilave edilen kapasite mevcut bir harmonik sorununu büyütebilir.

Sürücünün hangi tarafındaki sorun çözülüyor?

Giriş reaktörü ve DC bara şok bobini doğrultucu kaynaklı akım bozulmasını azaltmaya yardımcı olabilir; her durumda tam bir harmonik filtreyle aynı performansı sağlamaz. Sıfır faz reaktörü, EMI filtresi ve RFI filtresi ise öncelikle farklı parazit ihtiyaçlarına yöneliktir.

Şebeke harmoniklerini azaltan bir filtreyle motor tarafındaki çıkış filtresi veya çıkış reaktörü aynı görevi üstlenmez. Motor yalıtımı, dV/dt ve taşıyıcı frekans kaynaklı etkiler ayrı incelenir. Bu ayrımı yapmadan yalnızca “filtre takalım” demek doğru cihaz seçimini sağlamaz.

Filtre seçimi için hangi ölçümler gerekir?

THDi ve THDv ayrı kaydedilir; akım ve gerilim bozulması aynı yüzdeyle değerlendirilmez. Harmonik spektrumu, temel akım, yükün minimum ve maksimum çalışma durumları, trafo ve jeneratör bilgileri, mevcut kondansatör kademeleri ve ölçüm noktası birlikte incelenir. Düşük yükte I₁ küçüldüğü için THDi yüksek çıkabilir; harmonik akımın amper cinsinden değeri de önemlidir.

IEEE 519-2022 değerlendirmesi, tesisin ortak bağlantı noktası (PCC) üzerinden yapılır. Akım için kullanılan TDD, harmonik akımı o andaki temel akıma değil, tanımlanan maksimum talep akımına oranlar. Bu nedenle cihaz girişinde görülen THDi ile tesisin TDD sınırı doğrudan eşitlenmez; “her yerde %5 yeterlidir” şeklinde tek bir sınır kullanılamaz.

Kaynaklar

ABB: harmonics and mitigation methods

ABB: drives with passive filters

Schneider Electric: detuned reactors

Schneider Electric: total demand distortion

Fluke: troubleshooting harmonics and neutral currents

IEEE: 519-2022 harmonic control standard