Giriş reaktörü nedir?

Şebeke ile sürücü arasına neden bobin koyarız?
Giriş reaktörü, frekans invertörünün AC beslemesine seri bağlanan endüktif bir elemandır. Üç fazlı uygulamada her faz bir sargıdan geçer. Devreye eklediği empedans, ani akım değişimini ve doğrultucu akım darbelerini sınırlamaya yardımcı olur. Bunun sonucunda bazı şebeke geçici olaylarının sürücü üzerindeki etkisi ve giriş akımındaki harmonik bozulma azalabilir.
Temel amaç yalnızca cihaz açılırken yüksek akımı düşürmek değildir. Reaktör, sürücü çalışırken de devrededir. Bir gerilim regülatörü, sigorta veya yıldırım koruma cihazı gibi değerlendirilmez; koruma etkisi olayın türüne ve bütün tesis düzenine bağlıdır.
Bobin akımın değişmesine karşı koyar
Akım değiştiğinde bobinin manyetik alanı da değişir. İndüklenen gerilim bu değişime karşı koyar; ideal ilişki vL = L × di/dt şeklindedir. Yani bobin akımı tamamen kesmez, çok hızlı artmasını veya azalmasını zorlaştırır. Sargı direnci ve nüve kayıpları nedeniyle gerçek reaktörde ısınma ve gerilim düşümü de oluşur.
Bir doğrultucu, DC bara kondansatörlerini şarj ederken şebekeden dar akım darbeleri çekebilir. Ek endüktans bu darbeleri sınırlayıp yayabilir. Buradaki sonuç, “yükün ihtiyaç duyduğu bütün akım azalır” değil; akımın çekilme biçimi değişir ifadesidir.
Tepe akımı azalırken darbe genişleyebilir
Üstte reaktörün doğrultucudan önce bulunduğu görülüyor. Alttaki üçgensel darbeler, kondansatör şarjının öğretici bir modelidir: reaktörlü örnekte darbeler daha geniş, tepe daha düşüktür. Alanları eşit tutularak aynı elektrik yükünün farklı sürede aktarılması anlatılır. Bunlar gerçek bir sürücünün hesaplanmış veya ölçülmüş dalgaları değildir.
Önemli ayrım: Bu grafikler iki ayrı kurulumun karşılaştırmasıdır. Aynı seri devrede reaktörün girişindeki ve çıkışındaki akım aynıdır; bobin “bir taraftaki fazla akımı yutup diğer tarafta yok etmez”. Gerçek dalga biçimi besleme empedansına, yük oranına ve sürücünün iç devresine bağlıdır.
Harmonikler ve güç faktörü üzerindeki etkisi
Doğrultucu akımının daha az darbeli hâle gelmesi, THDi ve bazı harmonik bileşenleri azaltabilir. Üç fazlı altı darbeli doğrultucularda 5. ve 7. harmonikler sık karşılaşılan bileşenlerdir. Ancak reaktör tek başına akımı kusursuz sinüse dönüştürmez ve her harmonik filtre çözümünün yerini almaz.
Akım bozulması azaldığında gerçek güç faktörü iyileşebilir. Bunun nedeni reaktörün reaktif gücü ortadan kaldırması değildir; reaktörün kendisi de endüktif reaktif güç çeker. Kondansatörlü kompanzasyonla harmonik azaltmayı aynı işlem gibi değerlendirmek doğru olmaz.
%3 ve %5 reaktans ne anlama gelir?
%3 ve %5 yaygın katalog seçenekleridir; her sürücüde zorunlu kullanılacak bir aralık değildir. Yüzde değerinin anlamı belirtilen gerilim, akım ve frekans referansına bağlıdır. Temel endüktif reaktans XL = 2πfL ile bulunur. Aynı bobinin etkisi frekans ve akım değiştiğinde aynı kalmaz.
Basitleştirilmiş sinüzoidal örnekte 400 V fazlar arası, 50 Hz ve 20 A için faz gerilimi yaklaşık 231 V olur. Faz başına 1,1 mH endüktans yaklaşık 0,346 Ω reaktans ve 6,9 V reaktans gerilimi verir; bu yaklaşık %3 eder. Bu hesap, gerçek sürücü giriş geriliminin her durumda tam %3 düşeceği anlamına gelmez; ürünün tanımladığı referans esas alınır.
Daha büyük reaktans her zaman daha iyi mi?
Hayır. Ek empedans harmonik azaltmaya yardımcı olurken, sürücüde kullanılabilir gerilimi de düşürebilir. Şebeke gerilimi zaten düşükse veya motor tam yükte çalışıyorsa bu fark önem kazanır. Büyük bir değer otomatik olarak daha iyi koruma sağlamaz; dahili DC bara bobini ve mevcut hat empedansı da hesaba katılır.
Seçimde sürücünün giriş akımı, aşırı yük ihtiyacı, besleme gerilimi, frekans, yalıtım, sıcaklık ve nüve doygunluğu birlikte incelenir. Yalnızca motorun kW değerinden veya bobinin fiziksel büyüklüğünden karar verilmez. Üreticinin önerdiği model ve bağlantı düzeni önceliklidir.
İlk enerjilenme ile motor kalkışı aynı olay değildir
Sürücüye enerji verildiğinde DC bara kondansatörleri şarj olur. Bu olayın yönetiminde ön şarj devresi önemli rol oynar; giriş reaktörü bu devrenin yerine geçmez. Motorun kalkış rampası sırasında ise akımı inverter ve kontrol sistemi yönetir. “Ağır motor kalkışı var, giriş reaktörü her sorunu çözer” yaklaşımı iki olayı karıştırır.
Giriş reaktörü, EMC filtresi ve çıkış reaktörü
EMI filtresi, EMC filtresi ve RFI filtresi özellikle yüksek frekanslı parazitlerin yayılmasını hedefler. Giriş reaktörünün bulunması, bu filtrelerin veya doğru topraklamanın gereksiz olduğu anlamına gelmez. Sıfır faz reaktörü de ortak mod paraziti açısından farklı bir görev üstlenir.
Çıkış reaktörü ve çıkış filtresi inverter ile motor arasındaki ihtiyaçlar için seçilir. Giriş reaktörü, motor tarafındaki PWM’yi sinüse dönüştürmez; dV/dt, uzun motor kablosu ve taşıyıcı frekans etkileri ayrıca değerlendirilir. Aynı ürünün iki tarafta da kullanılması ancak üretici uygunluğu varsa mümkündür.
Kaynaklar
Schneider Electric: line reactors and DC chokes
Schneider Electric: input-current harmonics and voltage drop
Schneider Electric: input and output reactor functions