Fotodiyot nedir?

Fotodiyot

Fotodiyot nedir?

Fotodiyot, üzerine düşen ışığı elektrik akımına dönüştüren yarı iletken bir algılayıcıdır. Işığa duyarlı bir diyot yapısı kullanır; ürettiği fotoakım, uygun çalışma aralığında algılama yüzeyine ulaşan optik güçle yaklaşık orantılıdır. Optik haberleşmeden endüstriyel sensörlere kadar pek çok sistemde ışığın varlığını, şiddetini veya zaman içindeki değişimini ölçmek için kullanılır.

Fotodiyot ışığı algılar; LED ise normal kullanımında ışık üretir. Fotodiyodun verdiği küçük sinyalin ölçülebilmesi için çoğu uygulamada bir yükselteç ve sinyal işleme devresi gerekir.

Işık nasıl elektrik sinyaline dönüşür?

Yarı iletkende soğurulan yeterli enerjili bir foton, elektron–delik çifti oluşturabilir. Delik, kristal yapıda elektron eksikliğini temsil eden pozitif yük taşıyıcısıdır. Eklem bölgesindeki elektrik alan, taşıyıcıların ayrılıp toplanmasına yardımcı olur. Dış devre üzerinden ölçülebilen akım böyle oluşur.

Her foton mutlaka ölçülen bir elektrona dönüşmez. Yansıma, soğurma derinliği ve taşıyıcıların yeniden birleşmesi gibi etkenler dönüşümü sınırlar. Sonuç, fotodiyodun malzemesine, yapısına ve ışığın dalga boyuna bağlıdır.

Sıfır kutuplama ve ters kutuplama

Sıfır kutuplama — fotovoltaik çalışma: Fotodiyot uçlarına dışarıdan kutuplama gerilimi uygulanmadan ışık algılanabilir. Eklemdeki iç alan mevcut olduğu için fotoakım üretimi devam eder. Bu çalışma biçimi düşük ışık seviyelerinin hassas ölçümünde tercih edilebilir. Fotodiyodun kutuplama gerektirmemesi, sinyali ölçen yükseltecin de beslemesiz çalışacağı anlamına gelmez.

Ters kutuplama — fotoiletken çalışma: Katot anoda göre daha pozitif tutulur. Uygun ters gerilim, tükenim bölgesini genişletip eklem kapasitansını azaltabilir; bu da daha hızlı sinyal algılamaya yardımcı olur. Buna karşılık karanlık akım ve ona bağlı gürültü artabilir. Kutuplama değeri, parçanın veri sayfasındaki çalışma sınırlarına göre seçilir.

Hız ile hassasiyet birlikte değerlendirilir. Ters kutuplama her ölçüm için en iyi seçenek değildir; sıfır kutuplama da yalnızca yavaş uygulamalara özgü değildir. Fotodiyot ve okuma devresinin toplam performansı belirleyicidir.

Duyarlılık ne demektir? Sayısal örnek

Veri sayfasındaki duyarlılık, yani responsivity, belirli bir dalga boyunda optik gücün ne kadar fotoakım ürettiğini gösterir. S(λ) ile gösterelim; birimi A/W olsun. Kazançsız ve doğrusal çalışma için yaklaşık ilişki Iph = S(λ)·Popt şeklindedir. Popt, fotodiyodun aktif yüzeyine gerçekten ulaşan optik güçtür.

Örnek: Seçilen dalga boyunda duyarlılığı 0,5 A/W olan bir fotodiyoda 20 µW ışık gücü ulaşsın. Fotoakım Iph = 0,5 × 20 µW = 10 µA olur. Aynı koşullarda güç 40 µW olursa fotoakım yaklaşık 20 µA olur. Bu örnekte karanlık akım ve ölçüm hataları ihmal edilmiştir.

Buradaki watt değeri lambanın elektrik tüketimi değildir; fotodiyoda ulaşan ışık gücüdür. Ayrıca lüks ile W/m² doğrudan aynı büyüklük değildir. Lüks insan gözünün dalga boyuna bağlı duyarlılığını içerir; doğru aydınlık ölçümü için uygun optik filtre ve kalibrasyon gerekir.

Küçük fotoakım nasıl ölçülür?

Yaygın çözüm, bir işlemsel yükselteç entegresiyle kurulan transimpedans yükseltecidir (TIA). Bu devre fotoakımı gerilime çevirir. Geri besleme direnci Rf ise, ideal yaklaşımda ışığın oluşturduğu çıkış değişiminin büyüklüğü |ΔVout| = Iph·Rf olur.

Yukarıdaki 10 µA fotoakım için Rf = 100 kΩ seçilirse çıkış değişimi yaklaşık 1 V olur. Gerilimin artma veya azalma yönü, fotodiyodun bağlantısına ve devrenin referansına bağlıdır. Gerçek devrede yükseltecin besleme gerilimi, çıkış aralığı, giriş akımı ve gürültüsü de hesaba katılır.

Geri besleme direncine paralel uygun bir kondansatör, devrenin kararlılığını ve bant genişliğini düzenlemeye yardımcı olabilir. Elde edilen analog sinyal, bir ADC üzerinden mikrokontrolcü tarafından okunabilir. Geri besleme direncini büyütmek sinyali büyütür; hız, gürültü ve çıkışın doyuma ulaşması da birlikte kontrol edilmelidir.

Fotodiyot, fototransistör, LDR ve LED farkı

Bileşen Temel davranış Öne çıkan özellik
Fotodiyot Işığa bağlı akım üretir. Uygun devreyle hızlı ve doğrusal ölçüm.
Fototransistör Işığın etkisini transistör kazancıyla büyütür. Genellikle daha büyük çıkış akımı; hız ve doğrusallık farklı olabilir.
LDR Işıkla direnci değişir. Basit aydınlık algılama; çoğunlukla daha yavaş tepki.
LED İleri yönde akımla ışık yayar. Normal kullanımında ışık kaynağıdır.

Bir optokuplör ise ışık vericisi ile alıcısını aynı yapıda birleştirerek elektriksel yalıtım sağlayan bileşendir. Alıcısı fototransistör veya fotodiyot gibi farklı yapılarda olabilir; tek başına fotodiyotla aynı ürün değildir.

Fotodiyot türleri ve spektral tepki

PN fotodiyot, temel eklem yapısını kullanır. PIN fotodiyot, P ve N bölgeleri arasındaki düşük katkılı bölge sayesinde farklı hız ve kapasitans gereksinimlerine uygun tasarlanabilir. Çığ fotodiyodu (APD), kontrollü yüksek ters kutuplamayla iç kazanç oluşturur; kazançla birlikte gürültü, gerilim ve sıcaklık davranışı da değerlendirilir.

Silisyum ve InGaAs gibi adlar ise malzemeyi belirtir. Silisyum fotodiyotlar görünür ışık ve yakın kızılötesinde yaygındır; InGaAs yapılar daha uzun yakın kızılötesi dalga boylarında kullanılır. UV algılama için de uygun malzeme ve pencere yapısı seçilir. Tek bir fotodiyot, ultraviyoleden kızılötesine kadar bütün dalga boylarını aynı duyarlılıkla algılamaz.

Otomasyon ve optik sistemlerde kullanımı

Nesne ve konum algılama: Fotosellerde alıcı taraf, ışık huzmesinin kesilmesini veya hedef üzerinden geri dönmesini algılayabilir. Optik enkoderlerde ışık–karanlık geçişleri konum ve hız bilgisine dönüştürülür. Manyetik enkoderler ise farklı bir algılama prensibi kullanır.

Işıkla sinyal taşıma: Optik haberleşmede fotodiyot, ışık darbelerini elektrik sinyaline çevirir. Fiber optik sensörlerde ışığın taşınması ve uygun alıcıyla değerlendirilmesi, dar alanlarda algılama yapmayı kolaylaştırabilir. Hızlı uygulamalarda yalnızca fotodiyodun değil, bütün alıcı devresinin bant genişliği önemlidir.

PLC bağlantısı: Çıplak fotodiyodun µA düzeyindeki akımı, standart 24 V PLC dijital girişinin beklediği sinyal değildir. Araya uygun yükselteç, eşik devresi veya analog sinyal koşullandırıcı gerekir. Hazır endüstriyel sensörlerin çıkış yapısı bu dönüşümü sağlayabilir; bağlantı, cihazın teknik özelliklerine göre yapılır.

Görüntüleme ve enerji: CMOS kamera sensörlerinde fotodiyotlar piksel yapılarının ışık algılayan bölümünde yer alabilir. Güneş hücreleri de fotovoltaik dönüşümü kullanır; ancak hedefleri ışığı hassas biçimde ölçmekten çok elektrik enerjisi üretmektir.

Seçimde hangi özelliklere bakılır?

Dalga boyu ve duyarlılık, kullanılan ışık kaynağıyla eşleşmelidir. Aktif alan, optik hizalamayı etkiler; daha büyük alan çoğu yapıda daha fazla kapasitans getirerek hızla ilgili bir ödünleşim oluşturur. Yükselme süresi, eklem kapasitansı ve gerekli bant genişliği birlikte değerlendirilir.

Karanlık akım, ters kutuplamada ışık yokken ölçülen küçük kaçak akımıdır; sıcaklık ve kutuplamaya bağlıdır. Gürültü, yükselteçle birlikte zayıf ışık algılama sınırını belirler. İzin verilen ters gerilim, paket penceresi ve çıkışın doğrusal aralığı da kontrol edilir. “Daha hızlı” veya “daha büyük alanlı” fotodiyot, her uygulamada daha iyi sonuç demek değildir.