Diyot nedir?

Diyot çeşitleri ve elektronik devrelerde kullanım

Diyot nedir? Nasıl çalışır ve nerede kullanılır?

Değerli meslektaşlarımız merhaba,

Diyot, iki ucu bulunan ve elektrik akımını ileri yönde kolayca iletirken ters yönde büyük ölçüde engelleyen bir yarı iletken elemandır. Uçları anot (A) ve katot (K) olarak adlandırılır. Davranışı, uçlarına uygulanan gerilimin yönüne ve büyüklüğüne bağlıdır. Akım için tek yönlü bir kapı benzetmesi başlangıçta yararlıdır; gerçek diyotta gerilim düşümü, kaçak akım ve çalışma sınırları da vardır.

Diyotun içinde ne olur?

Klasik diyotların çoğunda P-N birleşimi bulunur. P bölgesinde çoğunluk taşıyıcıları oyuklar, N bölgesinde ise elektronlardır. P ve N, malzemenin bütünüyle artı veya eksi yüklü olduğu anlamına gelmez. Birleşim çevresindeki tükenim bölgesi, uygulanan gerilime göre akımın geçişini zorlaştırır veya kolaylaştırır. Schottky diyot ise P-N yerine metal-yarı iletken birleşimi kullanır.

Anot, katot ve bağlantı yönü nasıl anlaşılır?

Birçok eksenel diyotta gövde üzerindeki çizgi veya bant katodu gösterir; devre sembolündeki katot çizgisi de aynı uca karşılık gelir. SMD işaretleri ve farklı kılıflar için üreticinin veri sayfası kontrol edilmelidir. LED uçlarını belirleme yöntemleri ise LED’in kılıfına göre değişebilir; bütün diyotları yalnızca bacak uzunluğuna bakarak tanımak doğru değildir.

İleri polarmada anot katoda göre daha pozitif olur ve geleneksel akım yönü anottan katoda doğrudur. Sık kullanılan silikon diyotlarda 0,7 V yaklaşık bir hesap değeridir; sabit bir açılma eşiği değildir. Gerilim düşümü akım, sıcaklık ve diyot türüyle değişir. Diyot akımı kendi başına güvenli bir değerde sınırlamaz; gerektiğinde seri direnç veya akım kontrollü bir devre kullanılır.

Ters polarmada katot anoda göre daha pozitif olur; normal çalışma sınırları içinde küçük bir kaçak akım kalır. Ters gerilim yeterince yükseldiğinde kırılma bölgesine girilebilir. Kırılma her zaman kalıcı arıza demek değildir: Zener ve TVS diyotlar bu davranıştan yararlanır. Sıradan diyotun izin verilen ters gerilimini aşmak ise hasara yol açabilir.

Diyot AC’yi DC’ye nasıl dönüştürür?

Doğrultma, alternatif gerilimin yük üzerinde tek kutuplu bir çıkış oluşturacak şekilde yönlendirilmesidir. Tek diyotla yarım dalga, dört diyotlu köprüyle tam dalga doğrultma yapılabilir. Klasik bir güç kaynağında transformatör gerilimi dönüştürür; diyotlar doğrultur, kondansatör dalgalanmayı azaltır. Doğrultulmuş çıkış, kendiliğinden sabit ve düzgün bir DC gerilim olmaz. Köprü devresinde akım yolunda genellikle iki diyot bulunduğu için ikisinin gerilim düşümü hesaba katılır.

Başlıca diyot türleri

Doğrultucu diyot: Güç kaynağı girişlerinde ve AC doğrultma devrelerinde kullanılır. Hızlı toparlanan diyot: Anahtarlamalı devrelerde, iletimden kesime geçişteki ters toparlanma süresi ve kayıplar önem kazandığında değerlendirilir.

Schottky diyot: Genellikle düşük ileri gerilim düşümü ve hızlı anahtarlama sağlar. Düşük gerilimli beslemelerde ve bazı buck/boost dönüştürücülerde kullanılır. Ancak ters kaçak akımı ve sıcaklıktaki davranışı da kontrol edilmelidir. Zener diyot: Akım ve güç sınırları korunarak ters kırılma bölgesinde gerilim referansı veya basit regülasyon için kullanılır. Zener, Schottky ve köprü diyotların farkları, parça seçerken bu görevleri ayırt etmeyi kolaylaştırır.

TVS diyot: Kısa süreli gerilim darbelerini sınırlamak için tasarlanır; sürekli aşırı gerilimi sınırsızca karşılayamaz. TVS, varistör ve sigorta farklı koruma görevleri üstlenir ve birbirinin doğrudan yerine geçmez.

LED: İleri yönde çalışırken ışık üretir; gerilim rengi ve yapısıyla değişir. LED’e direnç bağlanması veya uygun bir sürücü kullanılması akımı sınırlar. Fotodiyot: Işığa bağlı bir akım üretir ve optik algılamada kullanılır. Bir optokuplör ise LED ile fototransistör veya fotodiyot gibi bir alıcıyı birleştirerek elektriksel yalıtımlı sinyal aktarımı sağlayabilir.

Otomasyonda önemli bir kullanım: DC bobin koruması

Bir DC röle bobini veya selenoid enerjisiz bırakıldığında, endüktif yapısında depolanan enerji yüksek bir gerilim darbesi oluşturabilir. Bobine paralel bağlanan serbest dolaşım diyodu, akıma dolaşım yolu sağlayarak sürücü transistörünün veya MOSFET’in korunmasına yardımcı olur. Basit bağlantıda katot bobinin artı ucuna, anot eksi ucuna bağlanır; diyot normal besleme sırasında ters polarmalıdır.

Bu bağlantı DC bobin içindir; aynı tek diyot AC bobine doğrudan uygulanmaz. Ayrıca diyot bobin akımının sönmesini yavaşlatarak rölenin bırakma süresini uzatabilir. Hızlı bırakma gereken uygulamalarda koruma devresi üretici önerilerine göre seçilir; dahili korumalı bobinlerde mevcut devre ve kutupluluk kontrol edilir.

Diyot seçerken hangi değerlere bakılır?

İleri akım kapasitesi amper cinsinden değerlendirilir; yanında tekrarlanan tepe ters gerilim, darbe akımı, ileri gerilim düşümü, anahtarlama hızı, kılıf ve ısıl koşullar incelenir. Ortalama iletim kaybı kabaca P ≈ VF × I ile düşünülebilir. Aynı boyutta veya daha yüksek amperli olması, bir diyotu otomatik olarak uygun eşdeğer yapmaz.

Basit bir düşük gerilim örneği: 5 V DC kaynağa ileri yönde bir silikon diyot ve 1 kΩ direnç seri bağlanırsa, VF ≈ 0,7 V kabulüyle Ohm Yasası üzerinden I ≈ (5 − 0,7) / 1000 = 4,3 mA bulunur. Bu, yaklaşık bir çalışma noktası hesabıdır; diyot üzerindeki gerilimin her koşulda 0,7 V olduğu anlamına gelmez.

Multimetreyle diyot kontrolü

Önce devrenin enerjisi kesilir; kondansatörlerde depolanmış enerji güvenli biçimde giderilir ve gerilim kalmadığı doğrulanır. Multimetre diyot kademesine alınır; problar uygun COM ve VΩ girişlerine bağlanır. Birçok silikon diyotta kırmızı prob anotta, siyah prob katotta iken yaklaşık 0,5–0,8 V, ters yönde OL görülür. Ayrıntılı diyot testi değerlendirmesinde parça türü ve ölçüm koşulları dikkate alınır.

Her iki yönde sıfıra yakın değer kısa devre şüphesi oluşturur. Her iki yönde OL, açık devreye veya ölçü aletinin test geriliminin yetersizliğine işaret edebilir; bazı LED’lerde bu mümkündür. Kart üzerindeki paralel yollar sonucu etkileyebilir; gerektiğinde bir uç devreden ayrılır. Süreklilik buzzerı tek başına sağlamlık kanıtı değildir. Normal diyot kademesi de Zener’in anma kırılma gerilimini doğrulamaz.

Teknik kaynaklar: ROHM — diyot temelleri ve türleri · Fluke — diyot testi · OMRON — röle bobini koruması.