ATEX Zone 22 Yanıcı Toz Ortamları

ATEX Zone 22 Yanıcı Toz Ortamları
ATEX Zone 22, normal çalışmada havada patlayıcı yanıcı toz bulutu oluşmasının beklenmediği; oluştuğunda ise yalnızca kısa süre devam ettiği alan sınıfıdır. Buradaki ölçüt, yalnızca yüzeylerde toz bulunması değil, tozun hava ile patlayıcı bir karışım oluşturma ihtimali ve bu durumun süresidir. ATEX çerçevesinde kullanılan bölge sınıflandırması, ekipman seçiminin ve işyerindeki koruma önlemlerinin temel girdilerinden biridir.
Zone 22, “patlama tehlikesi yok” anlamına gelmez. Toz bulutu nadiren oluşsa bile uygun bir tutuşma kaynağı ile karşılaşabilir. Un, bazı ahşap tozları ve yanıcı polimer tozları gibi malzemeler bu değerlendirmeye konu olabilir. Malzemenin yanıcılığı ve patlama özellikleri, proses içindeki gerçek toz özellikleriyle birlikte incelenmelidir.
Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 arasındaki fark
Zone 20 alanında patlayıcı toz bulutu sürekli, uzun süreli veya sık bulunur. Zone 21 alanında normal çalışma sırasında zaman zaman oluşması beklenir. Zone 22’de ise normal çalışmada oluşması beklenmez; oluşursa kısa süre kalır. Sık tekrarlanan rutin toz boşaltımı, yalnızca “geçici” olduğu söylenerek Zone 22 kabul edilmemelidir.
Gaz, buhar ve sis ortamlarında kullanılan Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 ayrı bir sınıflandırma dizisidir. Gazlar için IEC 60079-10-1, tozlar için IEC 60079-10-2:2026 ilgili alan sınıflandırma kaynaklarıdır. Gaz ve tozun birlikte bulunabildiği bir proseste, yalnızca toz bölgesinin belirlenmesi bütün tehlikeleri kapsamaz.
Bölge sınırı nasıl belirlenir?
Önce tozun özellikleri, salım noktaları ve prosesin çalışma şekli belirlenir. Sızdırmazlık durumu, tozun havaya karışma ihtimali, emiş sistemi ve temizlik düzeni değerlendirmeye alınır. Toz tabakaları, birikintiler ve yığınlar yeniden havalanarak patlayıcı bulut oluşturabilecek kaynaklar olarak ele alınır. IEC 60079-10-2:2026, toz bulutları ile toz tabakalarını ayrı ayrı değerlendirir; etkili temizlik bulunmadığında tabakalardan bulut oluşması sınıflandırmaya dahil edilir.
Her tesis için geçerli tek bir Zone 22 yarıçapı yoktur. Alan sınırı, yalnızca makinenin adı veya rastgele seçilen metre değeri üzerinden belirlenmez. Çizimde salım kaynakları, yatay ve düşey sınırlar, işletme koşulları ve temizlik varsayımları belirtilmelidir. Ürün, proses veya çalışma düzeni değiştiğinde bu varsayımlar yeniden gözden geçirilmelidir.
Örnek: kapalı toz taşıma hattının çevresi
Kapalı bir taşıma hattının çevresinde normal çalışmada toz çıkmadığını varsayalım. Değerlendirmeye dahil edilen bir sızdırmazlık sorunu kısa süreli bir toz bulutu oluşturabiliyorsa, hattın dışındaki belirli bir alan Zone 22 olarak değerlendirilebilir. Bu, örnek bir senaryodur; otomatik sınıflandırma sonucu değildir. Aynı hattın içi farklı bir bölge sınıfında olabilir. Düzenli sızıntı, rutin boşaltım sırasında bulut oluşması veya kalıcı toz birikmesi varsa başlangıçtaki kabul yeniden incelenir.
Zone 22 için hangi ekipman seçilir?
Genel ATEX kategori seçimi çerçevesinde, toza uygun Grup II kategori 3D ekipman Zone 22 için kullanılabilir; yine ortama uygun olmak koşuluyla 2D veya 1D ekipman da seçilebilir. ATEX ekipman grupları ve kategorileri içindeki D işareti toz ortamını belirtir. Daha yüksek kategori, malzeme özellikleri veya sıcaklık koşulları uygun değilse tek başına yeterli olmaz.
Zone, alanın sınıfıdır; kategori, ekipmanın koruma seviyesine ilişkin sınıfıdır. Ürünün işaretlemesi, AB uygunluk beyanı, kullanım talimatı ve varsa ilgili sertifika kapsamı birlikte incelenmelidir. Güncel AB ürün çerçevesi 2014/34/EU direktifidir. IECEx belgelendirmesi ise ayrı bir uluslararası sistemdir; AB pazarında gerekli ATEX uygunluk sürecinin otomatik yerine geçmez.
Ex t koruması ve IP derecesi
Ex t toz tutuşma koruması, muhafaza ve yüzey sıcaklığının sınırlandırılmasıyla ilgili bir koruma yöntemidir. IEC 60079-31:2022, bu yöntemin tasarım, yapım ve deney gerekliliklerini ele alır. Koruma yöntemi, seçilen ürünün işaretlemesi ve kullanım şartlarıyla birlikte değerlendirilir; her Zone 22 uygulaması için tek bir ürün tipi zorunlu kabul edilmez.
IP koruma derecesi muhafazanın girişe karşı korumasıyla ilgilidir. IP65 veya IP67 yazması, tek başına Zone 22 uygunluğu göstermez. Ex koruma yöntemleri ve işaretleri incelenirken sıcaklık, kullanım ortamı, montaj ve ürünün uygunluk belgeleri de kontrol edilmelidir.
Yüzey sıcaklığı ve toz tabakası
Toz bulutunun ve toz tabakasının tutuşma davranışı farklı olabilir. Tabaka kalınlığı ile sıcak yüzeye temas süresi değerlendirmeyi etkiler. İzin verilen ekipman yüzey sıcaklığı, işlenen tozun verileri ve ilgili seçim kuralları üzerinden belirlenmelidir. Her yanıcı toz için geçerli tek bir sıcaklık değeri kullanılmamalıdır. Motor veya armatür üzerinde biriken tozun soğutmayı bozması da bakım planında dikkate alınmalıdır.
Sensörler, bağlantılar ve tesisat
Düşük güçlü bir sensör de değerlendirmeye dahildir. Ex i içsel güvenlik uygulanıyorsa cihaz ve bağlantı devresi birlikte ele alınır. IEC 60079-11 ile IEC 60079-25 ilgili cihaz ve sistem konularına giriş sağlar. Bir bariyerin bulunması, bağlı bütün ürünleri kendiliğinden Zone 22’ye uygun hale getirmez.
IEC 60079-14:2024, elektrik tesisatında tasarım, seçim ve kurulum konularını kapsar. Kablo girişleri, kapaklar, contalar ve bağlantılar üretici talimatlarına uygun kurulmalıdır. IEC 60079-17:2023 kapsamında muayene ve bakım yaklaşımıyla, zaman içinde oluşan hasarlar ve korumayı etkileyen değişiklikler takip edilmelidir.
Temizlik ve işletme düzeni
Temizlik, bölge değerlendirmesinin işletmede sürdürülmesi gereken bir parçasıdır. Tozu basınçlı hava ile savurmak yeni bir bulut oluşturabilir. Temizlik yöntemi ve kullanılan toplama ekipmanı hem ortama hem tozun özelliklerine uygun seçilmelidir. Yüksek kirişler, raflar ve ekipman üstleri de kontrol edilmelidir. Topraklama, mekanik sürtünme ve sıcak yüzeyler gibi tutuşma kaynakları ayrıca değerlendirilir.
Devreye alma öncesinde şu soruların yanıtları kayda geçirilmelidir: Hangi toz işleniyor? Bulut nerede oluşabilir? Bölge sınırı hangi koşullara dayanıyor? Seçilen ürün bu koşullara uygun mu? Temizlik ve muayeneden kim sorumlu? Bu kayıtlar, ekipman değişimi veya proses revizyonunda karşılaştırma yapmayı kolaylaştırır.
Editör notu: Bu sayfa, ATEX, IECEx ve patlayıcı ortam standartları arasındaki bağlantıları açıklayan genel bir rehberdir. Bir tesisin nihai Zone 22 sınırı veya belirli bir ürünün uygunluğu, sahaya ait veriler ve yetkin değerlendirme ile belirlenir. IEC yayını ile EN kabulü ve AB uyumlaştırılmış standart statüsü ayrı konulardır; burada belirtilen yayın yılı tek başına uyumlaştırılmış statü iddiası taşımaz.
İlgili konular
Zone 20 | Zone 21 | ATEX grupları ve kategorileri | Toz alan sınıflandırması | Ex t muhafaza koruması | Ex muayene ve bakım
Dış referans bağlantıları
1999/92/EC – işyeri, bölge tanımları ve ekipman seçimi
Avrupa Komisyonu – ATEX ürün mevzuatı
IEC 60079-10-2:2026 – toz ortamlarında alan sınıflandırması
IEC 60079-31:2022 – muhafazayla toz tutuşma koruması
IEC 60079-14:2024 – elektrik tesisatı seçimi ve kurulumu
IEC 60079-17:2023 – muayene ve bakım
HSE – Zone 20, 21 ve 22 tanımları
HSE HSG103 – yanıcı tozların güvenli elleçlenmesi