Aşırı Gerilim Koruma Sigortaları

Gerilim darbesini sınırlamak ve arıza akımını kesmek
Merhaba, aşırı gerilim koruması ile aşırı akım koruması birbirini tamamlar; çalışma biçimleri farklıdır. Piyasada “aşırı gerilim koruma sigortası” denilen ürün bir parafudr (SPD), korumalı bir modül veya sigortayla birlikte kullanılan bir devre olabilir. Ancak MOV, GDT ve TVS diyot, eriyen telli sigorta türleri değildir. Sigorta modellerini ve hangi tür sigortanın seçileceğini değerlendirirken önce korunacak arıza türünü belirlemek gerekir.
Editörün notu: Bir sigortanın üzerindeki 250 V ifadesi, “gerilim 250 V olunca açar” anlamına gelmez. Bu, belirtilen koşullardaki anma gerilimi değeridir. Sigortanın ana işlevi, aşırı akımda devreyi açmaktır. Parafudrda ise sürekli çalışma gerilimi ile koruma seviyesi ayrı değerlerdir.
Ani darbe, sürekli yüksek gerilim ve aşırı akım
Ani geçici aşırı gerilim, yıldırım etkisi veya anahtarlama sırasında oluşan kısa süreli bir darbedir. SPD, darbe akımına uygun bir yol sağlayarak uçlarındaki gerilimi sınırlar. Bağlantı düzenine göre akım faz-nötr veya aktif iletken-toprak arasında yönlendirilir; her koruma elemanının mutlaka toprağa bağlı olması gerekmez.
Sürekli ya da daha uzun süreli yüksek gerilim farklıdır. Örneğin üç fazlı bir tesisatta nötr kopması, tek fazlı yüklerin gerilimlerini bozabilir. SPD, yüksek şebeke gerilimini sürekli olarak normal değere indiren bir regülatör değildir. Uygulamaya göre gerilim izleme ve uygun kesme düzeni gerekir. Koruma elemanları arasındaki fark, burada doğrudan seçim sonucunu değiştirir.
Aşırı yük ve kısa devre ise sigorta veya uygun devre kesiciyle ele alınır. Sigortanın amper değeri, yük akımıyla birlikte değerlendirilir; yüksek güçlü cihazlarda kalkış akımı ve koruma koordinasyonu da önemlidir. Bir elemanın varlığı, diğer koruma görevlerini kendiliğinden yerine getirmez.
MOV, GDT ve TVS ne yapar?
Metal oksit varistör (MOV): Varistör, gerilime bağlı, doğrusal olmayan bir elemandır. Darbe sırasında iletkenliği artarak gerilimi sınırlar. Darbeler ve aşırı zorlanma, özelliklerini bozabilir. Her darbeden sonra değişen tek kullanımlık sigorta gibi değerlendirilmez; ömrü maruz kaldığı zorlanmalara bağlıdır.
Gaz deşarj tüpü (GDT): Gazın iyonlaşmasıyla düşük empedanslı iletim yoluna geçer. Darbe geçtikten sonra iletimin sönmesi önemlidir. Özellikle güç devrelerinde takip akımı dikkate alınmalı; rastgele seçilmiş bir GDT doğrudan şebekeye bağlanmamalıdır.
Geçici gerilim bastırıcı diyot (TVS): Elektronik beslemelerde ve sinyal hatlarında gerilimi sınırlar. Seçimde VRWM normal çalışma sınırı, VBR kırılma gerilimi, VC ise belirtilen darbe akımındaki sınırlama gerilimidir. Bu üç değeri aynı kabul etmek, hassas girişin korunamamasına yol açabilir.
Birleşik çözümler: Bir modülde MOV, GDT, termal ayırıcı ve sigorta birlikte bulunabilir. Termal ayırıcı aşırı ısınan koruma kolunu ayırabilir; tek başına her kısa devreyi kesebileceği varsayılmaz. Sigortalı bir SPD, aynı gövdede farklı koruma görevlerini birleştirir.
Panolarda Tip 1, Tip 2 ve Tip 3 seçimi
Tip 1, kısmi yıldırım akımının tesisata girebildiği noktalarda kullanılır ve 10/350 µs darbe akımıyla karakterize edilir. Tip 2, dağıtım panolarındaki darbe korumasında yaygındır; 8/20 µs akım darbesiyle değerlendirilir. Tip 3, hassas cihaza yakın tamamlayıcı korumadır. Tip 1+2 gibi birleşik ürünler de vardır. Kademelerin konumu ve birlikte çalışması, üreticinin koordinasyon bilgilerine göre belirlenir.
Etiketteki değerleri doğru okumak
Uc, SPD’ye sürekli uygulanabilen en yüksek çalışma gerilimidir; Up, tanımlı testlerdeki gerilim koruma seviyesidir. Up, yükün darbe dayanımıyla karşılaştırılır. AC/DC ayrımı, TT, TN veya IT topraklama sistemi ve bağlantı biçimi seçimi etkiler. En düşük gerilim yazan ürünü almak, doğru seçim anlamına gelmez.
In anma deşarj akımı, Imax azami deşarj akımı, Iimp ise yıldırım darbe akımı değeridir. Bunlar yükün sürekli çekebileceği akım değildir. 8/20 µs ile 10/350 µs değerleri doğrudan eşdeğer sayılmaz. Joule veya tepki süresi de tek başına yeterli seçim ölçütü değildir; dalga biçimi ve üretici test koşulları birlikte okunmalıdır.
SPD ile sigorta neden birlikte kullanılır?
SPD’nin koruma elemanı ömrünü tamamlayıp düşük empedanslı arızaya geçerse, şebekeden arıza akımı akabilir. Yedek koruma sigortası veya uygun devre kesici, bu arıza akımını güvenle kesmek için kullanılır. Seçim, SPD üreticisinin belirttiği sigorta tipi, azami değer ve koordinasyon tablosuna dayanmalıdır. Mevcut üst koruma uygun şartları sağlıyorsa ayrıca sigorta gerekmeyebilir; bütün ürünlere tek bir amper değeri önerilemez.
Sigorta seçiminde anma gerilimi, AC/DC uygunluğu, kesme kapasitesi, zaman-akım eğrisi ve gerekiyorsa I²t birlikte incelenir. Kesme kapasitesi, bağlantı noktasındaki beklenen kısa devre akımından düşük olmamalıdır. Sigorta standartlarına uygunluk, ürünün belirli bir SPD ile koordineli olduğunu tek başına göstermez. Sigorta sürekli açıyorsa, arıza araştırılmadan amper değerini büyütmek çözüm değildir.
İki uygulama örneği
230 V kumanda panosu: 24 V güç kaynağının girişindeki sigorta ile panonun darbe koruması ayrı değerlendirilir. Besleme, topraklama düzeni, tesisatın yıldırım riski ve güç kaynağının darbe dayanımına göre SPD seçilir. Bağlantılar kısa ve doğrudan tutulur; uzun kablonun oluşturduğu ek gerilim, yükün gördüğü koruma seviyesini kötüleştirir. Uygun bağlantıda toplam bağlantı uzunluğunun yaklaşık 0,5 m veya altında tutulması temel tasarım hedefidir; ayrıntı ürün talimatına bağlıdır.
24 V elektronik giriş: Örnek olarak normalde 24 V olan, en fazla 28 V’a çıkan ve 36 V mutlak azami giriş sınırı bulunan bir devre düşünelim. TVS’nin VRWM değeri normal üst gerilimi karşılamalı; ilgili darbe akımındaki VC değeri, bağlantı kaynaklı ek gerilimle birlikte giriş sınırını aşmamalıdır. “24 V TVS” yazması yeterli değildir. Toleranslar ve güvenlik payı da incelenir; uygun aralık sağlanamıyorsa ek kademe veya aktif koruma gerekir. Bu, parça önerisi değil, seçim mantığını gösteren bir örnektir.
Kontrol, değişim ve korumanın sınırları
Pano yerleşimi ve bakımında SPD durum göstergesi, varsa alarm kontağı, bağlantılar ve yedek koruma incelenir. Bazı tasarımlarda koruma modülü ayrıldığı hâlde yük çalışmaya devam eder; cihazın çalışması, darbe korumasının sağlam olduğunu kanıtlamaz. MOV’un termal zorlanmasında hat sigortasının her durumda zamanında açacağı da varsayılmamalıdır.
Sigorta değişim ihtiyacı ile SPD kartuşunun değişim ölçütü farklıdır. İşlem enerji kesilerek ve güvenli çalışma koşulları sağlanarak yapılır; değiştirilebilir modülün tipi üretici talimatıyla eşleşmelidir. Ev güvenliğinde de sigorta, kaçak akım koruması ve SPD farklı görevler üstlenir. SPD; tüm arızaları, kesintileri veya her büyüklükte yıldırım etkisini ortadan kaldırmaz.
İlgili konular
Sigorta ve koruma seçenekleri: Akım sigortaları, termal sigortalar, elektronik sigortalar, DC sigortalar ve hızlı ve yavaş sigortalar, farklı arıza koşullarını ve açma davranışlarını karşılaştırmak için birlikte incelenebilir.
Tamamlayıcı konular: Güç kaynaklarında besleme dayanımı, PLC sistemlerinde hassas girişler, RS-485 hatlarında haberleşme portlarının korunması, topraklamada darbe akımının dönüş yolu ve EMC filtrelerinde gürültü süzme işlevi önemlidir. EMC filtresi, ayrıca belirtilmiş bir darbe koruma işlevi yoksa SPD yerine değerlendirilmez.
Teknik kaynaklar
Eaton — Yıldırım ve Aşırı Gerilim Koruması
Bourns — Designing Effective Surge Protection for AC and DC Powered Systems
Texas Instruments — How to Select a Surge Diode
Littelfuse — Integrated Overcurrent/Overvoltage/Overtemperature Solutions for Industrial Equipment
Schneider Electric — The Surge Protection Device (SPD)
Schneider Electric — Common Characteristics of SPDs According to the Installation Characteristics
Schneider Electric — Selection of External Short Circuit Protection Device (SCPD)