Serbest duruş nedir?

Merhaba dostlar,

Serbest duruş (coast stop), sürücünün stop komutundan sonra motora tork üretmek için çıkış vermeyi bırakmasıdır. Motor ve bağlı makine aynı anda fiziksel olarak durmaz: mil, atalet ve yükün karşı koyduğu kuvvetler izin verdiği sürece dönmeye devam eder. Bu ayrım, sahada en sık karıştırılan noktadır.

Hız kontrol cihazında serbest duruşu anlatan orijinal görsel

Stop komutu geldiğinde ne kesilir?

Önce sürücünün stop modunu ayırmak gerekir: Her start sinyali kaybı otomatik olarak serbest duruş demek değildir. Sürücü ve giriş atamasına bağlı olarak stop komutu rampalı duruş, serbest duruş veya başka bir işlev başlatabilir. Parametre ekranındaki “coast/freewheel” seçimi ile makinenin gerçek stop davranışı birlikte kontrol edilmelidir.

Serbest duruş seçiliyse inverter katı artık motoru kontrollü olarak yavaşlatan çıkışı üretmez. Kontrol panelinde görülen sürücü çıkış frekansı sıfıra inerken rotor hâlâ dönebilir. Bunu 50 Hz’de çalışan bir fanı düşünerek okuyun: stop anında çıkış komutu kapanır, fan pervanesi ise hava direnci ve yatak sürtünmesi ile kademeli durur. Mil hızını yalnız frekans ekranından çıkarmak doğru olmaz.

Serbest duruşun süresi tek bir DEC parametresiyle belirlenmez. Atalet, başlangıç hızı, sürtünme, fanın hava yükü ve makineyi dışarıdan süren kuvvetler sonucu değiştirir. Yük mekanizmayı sürüyorsa, örneğin aşağı çekilen bir ağırlıkta, “kendiliğinden durur” varsayımı tehlikeli olabilir. Serbest duruş hiçbir durma mesafesi garantisi vermez.

Serbest duruş ile rampalı duruş arasındaki fark

Kalkış ve duruş rampasında sürücü motoru beslemeye devam ederek çıkış frekansı komutunu programlanan DEC süresince azaltır. Motor frenleme torku üretirken dönen yük enerji geri verebilir; bu enerji uygun koşullarda DC barayı yükseltir. Serbest duruşta bu kontrollü frenleme devreden çıkar; standart serbest bırakma senaryosunda grafikte motorun dururken bara gerilimini yükseltiyormuş gibi göstermek yanıltıcıdır. Yükün sürücüyü yeniden besleyebildiği özel düzenler ayrıca incelenir.

Ne değişir?Serbest duruşRampalı duruş
Sürücü çıkışıStopta tork üreten çıkış kesilir.DEC boyunca kontrol devam eder.
Mil hareketiYük ve sürtünmeye göre döner; süre değişkendir.Uygun tork ve koruma sınırları içinde hedef rampayı izler.
Frenleme enerjisiStandart senaryoda sürücü üzerinden aktif frenleme yoktur.Rejeneratif enerji DC baraya dönebilir.
Hızlı durmaGenellikle uygun yöntem değildir.Uygun donanım ve doğrulamayla sağlanabilir; DEC değeri tek başına garanti değildir.

Bir cümlede: “Frekans sıfır oldu” ifadesi “rotor sıfır devire indi” anlamına gelmez. Aşağıdaki animasyondaki iki ayrı hız çizgisini bu yüzden ekledik.

Serbest duruş ve rampa: aynı yükte deneyin

Serbest duruş ile rampalı duruş: motor gerçekte nasıl durur?
Aynı makineye iki duruş komutu verildiğinde sürücünün çıkışı ve motor milinin hareketi bambaşka davranır. Atalet, sürtünme, DEC süresi ve fren direncini değiştirerek bu farkı aşağıdaki altı grafikte izleyin.
Parametreler
Hazır
Grafiği nasıl okuyalım?

1. Kahverengi düz çizgi sürücü çıkış komutudur; mavi kesikli çizgi milin yaklaşık hareketidir. 2. İki sütun aynı zaman ölçeğini kullanır. 3. Kısa DEC + büyük atalet + direnci kapalı deneyin; sağda OV eşiğine ulaşılırsa model rampa komutunu kesip yükü serbest bırakır.

Modelin sınırı: Sayılar ölçülmüş akım, gerçek DC voltajı veya fren direnci hesabı değildir. Bara grafiği, belirli bir cihazın mutlak gerilimi yerine temsili OV sınırına doğru nitel artışı gösterir. Atalet ve sürtünme göstergeleri göreli, “durdu” eşiği başlangıç hızının %1’idir. Yükün motoru ters yönde sürmesi, kayma, şebeke değişimi, sürücüye özel rampa uyarlaması ve direnç termiği modellenmez. Durdurma süresi ve güvenlik kararı gerçek makinede üretici verileri ve ölçümlerle doğrulanmalıdır.

Serbest duruş · Coast
Hazır
Serbest duruş · Coast: Komut ve mil hızı · % Sürücü çıkış komutu Mil hızı (yaklaşık) Komut ve mil hızı · % 1000 0 s20 s Serbest duruş · Coast: Sürücü frenleme isteği · göreli % Sürücü çıkış komutu Mil hızı (yaklaşık) Sürücü frenleme isteği · göreli % 1000 0 s20 s Serbest duruş · Coast: DC bara artışı · eşiğe göre % Sürücü çıkış komutu Mil hızı (yaklaşık) DC bara artışı · eşiğe göre % OV1000 0 s20 s
Rampalı duruş · Decel
Hazır
Rampalı duruş · Decel: Komut ve mil hızı · % Sürücü çıkış komutu Mil hızı (yaklaşık) Komut ve mil hızı · % 1000 0 s20 s Rampalı duruş · Decel: Sürücü frenleme isteği · göreli % Sürücü çıkış komutu Mil hızı (yaklaşık) Sürücü frenleme isteği · göreli % 1000 0 s20 s Rampalı duruş · Decel: DC bara artışı · eşiğe göre % Sürücü çıkış komutu Mil hızı (yaklaşık) DC bara artışı · eşiğe göre % OV1000 0 s20 s
━ Sürücü çıkış komutu   ┄ Mil hızı (yaklaşık). Komut ve mil hızı · % · Sürücü frenleme isteği · göreli % · DC bara artışı · eşiğe göre %. Oynatma hızı: 3×.

Deney önerisi: “İkisini karşılaştır” düğmesine basın. Önce J’yi yükseltip sürtünmeyi düşürün; solda milin uzun süre döndüğünü görün. Sonra DEC’yi kısaltıp BR’yi kapatın; sağdaki örnek bara artışı ve temsili OV davranışına bakın. Fren direncini yeniden seçince, yalnız rampalı duruş tarafındaki örnek DC bara izi değişir. Bu, fren direncinin ne işe yaradığını doğru yerde anlatır.

Hangi makinede hangi duruş seçilir?

Fan ve bazı pompalar: Uzun serbest duruş proses açısından kabul ediliyorsa serbest bırakma mantıklı olabilir. Fakat çek valf, basınç davranışı, ters dönüş ve yeniden start koşulları incelenir. Serbest duruş her fan ve pompada otomatik enerji tasarrufu veya daha uzun ömür anlamına gelmez. Başka bir motor komutu geldiğinde hâlâ dönen bir fana müdahale etmek için dönen motoru yakalama işlevi gerekebilir.

Konveyör ve hassas hatlar: Ürünün tam konumda durması, gerilmeyi koruması veya başka eksenlerle eş zamanlı çalışması gerekiyorsa serbest duruş ürün kaybına neden olabilir. Rampalı duruşun ayarı ise yükün ve aktarmaların kabul edeceği tork ile durma mesafesine göre yapılır; çok agresif rampa geri beslenen enerjiyi artırabilir.

Yüksek atalet ve volan: Serbest duruş zorunlu bir kural değildir. İstenen durma süresine göre daha uzun DEC, sürücüye uygun fren kıyıcı ve direnci veya farklı bir frenleme topolojisi seçilebilir. Sürücüde rampa uyarlaması varsa OV yaklaşınca frenlemeyi azaltabilir; gerçek durma süresi o durumda programlanan süreden uzun olur. Rejeneratif enerjiyi kontrol etmek fren tasarımının parçasıdır.

Vinç, asansör ve asılı yük: Yükü tutan kuvvet sürücü torkuysa serbest bırakma hareketi durdurmayabilir, hatta yükü hızlandırabilir. Mekanik tutma freni, doğru fren sıralaması ve makinenin güvenlik tasarımı gerekir. Bir fren direnci tek başına asılı yükü tutan fren değildir.

Sahada ayarı nasıl doğrularız?

  1. Stop kaynağını belirleyin: terminal, panel, PLC veya haberleşme komutu hangi stop modunu çağırıyor? Hata durumundaki duruşu normal stop ile karıştırmayın.
  2. Makineyi izleyin: boş ve gerçek yükte milin durma süresini, dönüş yönünü, operatörün eriştiği hareketli parçaları ve yeniden başlatma anını ölçün. Çıkış frekansı 0 Hz iken mekanik dönme sürebilir.
  3. Rampayı ölçerek ayarlayın: rampalı duruş gerekiyorsa gerçek durma süresi, motor akımı, DC bara ve sürücü hata kayıtlarını karşılaştırın. OV için DC bara gerilimini ve üreticinin rampa uyarlaması ayarını inceleyin. Direnç seçimini yalnız motor kW değerinden yapmayın.
  4. Emniyet işlevini ayrı tasarlayın: STO tork üretimini güvenli yöntemle engellemeyi amaçlar; sıradan serbest duruş komutu STO değildir. STO bile tek başına kısa durma süresi, mekanik tutma veya elektriksel izolasyon sağlamaz.

Sık sorulan sorular

Serbest duruş bir frenleme yöntemi midir?

Sürücü açısından aktif frenleme yapılmaz; yük, sürtünme ve haricî mekanik etkiler altında yavaşlar. “Frenleme” ve “serbest bırakma” aynı komut değildir.

Serbest duruşta neden DC bara yükselmez?

Tipik serbest duruşta inverter, frenleme torku ve o yoldan sürücüye geri enerji akışı oluşturmayı bırakır. Kontrollü rampada motor jeneratör gibi davranırsa bara yükselme riski vardır. Başka enerji yolları veya aktif yükler içeren özel tasarımlar ayrıca analiz edilmelidir.

Fren direncini açarsam coast daha hızlı durur mu?

Hayır. Direnç, uygun fren kıyıcıyla birlikte sürücünün aktif frenleme sırasında geri aldığı enerjiyi ısıya dönüştürür. Serbest bırakılmış milin yerine bir mekanik fren gibi basmaz.

“Acil stop” için serbest duruş yeterli mi?

Bu karar duruş mesafesi ve risk analizine bağlıdır. Normal coast komutu kendi başına güvenlik işlevi değildir; STO ve diğer emniyet işlevleri de makinenin bütün güvenlik devresi içinde değerlendirilir.

Teknik dayanak: Schneider Electric — freewheel/ramp stop; Schneider Electric — frenleme, DC bara ve rampa uyarlaması. Eşikler ve bağlantılar için kullanılan sürücünün kılavuzu esas alınır.