Motor aşırı yük koruması nedir?

Motor aşırı yük koruması ve VFD elektronik termik koruma

Motor Aşırı Yük Koruması Nedir?

Motor aşırı yük koruması, motorun taşıyabileceğinden fazla yük altında uzun süre çalışarak aşırı ısınmasını önlemek için kullanılan korumadır.

Buradaki en önemli kelime “uzun süre”dir. Motor anma akımının biraz üzerine çıktığında her zaman anında kapatılmaz. Çünkü elektrik motorları kalkışta, hızlanmada veya kısa süreli yük değişimlerinde anma akımının üzerinde çalışabilir.

Korumanın görevi normal geçici zorlanmayla, motoru gerçekten ısıtıp sargılara zarar verecek termal aşırı yükü birbirinden ayırmaktır.

En basit ifadeyle:

Aşırı yük = Akım ne kadar yüksek + ne kadar uzun sürdü + motor ne kadar soğuyabiliyor?

Bu nedenle motor overload koruması, OC aşırı akım hatası, çıkış kısa devresi veya toprak kaçağı ile aynı koruma değildir.

Aşırı yükün tehlikesi çoğu zaman sessiz olmasıdır. Motor hâlâ dönüyor gibi görünürken sargıların içerisinde ısı birikmeye devam edebilir.

Motor aşırı yükünü canlı olarak deneyin

Aşağıdaki modelde motorun yükünü artırın. Akım yükseldiğinde koruma hemen trip etmeyecek; önce termal yük birikecek.

Daha sonra frekansı düşürün. Kendi mil fanıyla soğuyan standart bir motorda düşük hızda hava akışı azalacağı için aynı yükte termal birikimin neden hızlanabildiğini görebilirsiniz.

VFD DERELL Motor Anma Akımı 5.0 A Motor Akımı 4.4 A Koruma NORMAL AC MOTOR Çalışıyor YÜK Akım: Termal Yük: Motor termal modeli: %20 Motor normal çalışma bölgesinde. Mantık: Akım ve soğutma dengede → termal yük sabit. Bu eğitim modeli gerçek bir üreticinin trip eğrisini temsil etmez; zaman ölçeği öğretim amacıyla hızlandırılmıştır. OL koruması termal aşırı yükü anlatır. Ani kısa devre ve ciddi OC olayları farklı, daha hızlı korumalarla yönetilir.

Motor aşırı yük koruması neden anında açmaz?

Çünkü elektrik motoru kısa süreli olarak anma akımının üzerinde çalışabilir. Örneğin hızlanma, yük değişimi veya geçici proses zorlanması sırasında motorun birkaç saniye yüksek akım çekmesi normal olabilir.

Aşırı yük koruması bu nedenle yalnız “5 amperi geçti, motoru kapat” mantığıyla çalışmaz.

Genel prensip şudur:

Aşırı yük ne kadar büyükse, izin verilen süre o kadar kısalır.

Motor %105 yükte uzun süre çalışabilirken %150–180 seviyesindeki aşırı yükte termal sınır çok daha hızlı dolabilir.

Bu davranışa genellikle inverse-time / ters zaman karakteristiği denir.

Motor overload ile OC aşırı akım arasındaki fark nedir?

Motor overload çoğunlukla termal bir korumadır. Motorun taşıdığı akımın zaman içerisindeki ısı etkisini izler.

OC – Over Current ise çok daha hızlı gelişen yüksek akım olaylarının genel korumasıdır.

Örneğin:

Motor %125 yükte 40 saniye çalışıyor: Motor overload konusu.

Motor kablosunda faz-faz kısa devre oluşuyor ve akım bir anda birkaç kat yükseliyor: OC / short-circuit konusu.

Yani her overload bir overcurrent yaratabilir ama her OC olayını “motor termik attı” diye yorumlamak doğru değildir.

Motor aşırı yük ile sürücü aşırı yük aynı şey midir?

Hayır. Bu da çok sık karıştırılır.

Motor overload, motor sargılarının termal sınırını korumaya yöneliktir.

Drive / inverter overload ise VFD'nin kendi doğrultucu, IGBT, akım yolu ve soğutma kapasitesinin termal sınırlarıyla ilgilidir.

Bu nedenle bazı üreticiler:

OL1 = Motor Overload
OL2 = Drive / Inverter Overload

şeklinde ayrı kod kullanabilir.

Ancak kod numaraları bütün markalarda aynı değildir. Gerçek anlam üreticinin hata tablosundan doğrulanmalıdır.

OtomasyonAVM'nin VFD hata kodları ağacında farklı koruma türlerini birbirinden ayırabilirsiniz.

Elektronik termik koruma motor sıcaklığını gerçekten ölçüyor mu?

Her zaman değil.

Birçok VFD'nin dahili elektronik termik motor koruması, çıkış akımı, çalışma süresi, motor anma akımı ve modele göre motor hızını kullanarak motorun yaklaşık termal durumunu hesaplar.

Bu nedenle buna gerçek sıcaklık sensörü değil, çoğu zaman termal model demek daha doğrudur.

Sürücü doğru motor anma akımını bilmiyorsa yaptığı termal hesap da doğru olmaz.

Motor anma akımı neden mutlaka doğru girilmelidir?

VFD içindeki elektronik termik korumanın temel referanslarından biri motor etiketindeki rated current / anma akımıdır.

Gerçekte 5 A motor kullanıp sürücü parametresine 8 A girerseniz koruma motorun olduğundan daha büyük olduğunu zannedebilir ve aşırı yük durumuna gereğinden geç tepki verebilir.

Tersine 8 A motor için 5 A girilmişse normal çalışma sırasında gereksiz overload tripleri görülebilir.

Bu nedenle sürücü seçiminde ve devreye almada motor etiket bilgilerinin doğru girilmesi önemlidir. Daha geniş seçim konusu için hız kontrol cihazı seçerken nelere dikkat edilmeli? sayfasına bakabilirsiniz.

Düşük hızda motor neden daha kolay ısınabilir?

Standart birçok asenkron motor kendi miline bağlı bir fanla soğur.

Motor 50 Hz yerine uzun süre 10–15 Hz civarında yüksek torkla çalıştırılırsa fan da yavaş döner ve motor üzerinden geçen soğutma havası azalır.

Motor aynı akımı taşırken daha az soğuyabildiği için termal sınırına daha hızlı yaklaşabilir.

Bu nedenle bazı VFD'lerin elektronik motor termik modelleri çıkış frekansına göre soğutma düzeltmesi yapar.

Harici bağımsız fanla soğutulan bir motorda ise düşük mil hızının soğutmaya etkisi farklıdır.

Termik röle nasıl korur?

Klasik termik aşırı yük rölesi, motor akımının ısı etkisini taklit eden mekanik/termal bir yapıyla çalışır.

Akım normalden yüksek kaldıkça bimetal eleman ısınır ve belirli zaman-akım karakteristiğine ulaşıldığında yardımcı kontak durum değiştirerek genellikle motor kontaktörünün bırakmasını sağlar.

Burada önemli ayrıntı şudur: termik röle çoğunlukla motor güç akımını kendi başına kesen ana şalter değildir. Kontrol devresini açarak kontaktör veya uygun anahtarlama elemanının motoru ayırmasını sağlar.

VFD'nin elektronik termik koruması ne yapar?

VFD zaten motor akımını sürekli ölçtüğü için motorun termal yükünü yazılım içerisinde hesaplayabilir.

Bu hesap motorun:

anma akımını, gerçek motor akımını, aşırı yükün ne kadar sürdüğünü ve bazı sürücülerde motor hızına bağlı soğutma kabiliyetini dikkate alabilir.

Bu nedenle elektronik termik koruma yalnız “yüksek akım geldi, anında kestim” şeklinde çalışmaz.

PTC veya NTC kullanılırsa ne değişir?

Elektronik termik model motor sıcaklığını hesaplar. Motor sargılarının içerisine yerleştirilmiş PTC veya NTC sensörleri ise motorun gerçek termal durumunu doğrudan algılamaya yardımcı olabilir.

Özellikle ağır hizmet, düşük hızlı çalışma, harici soğutma problemi veya sıcak ortam gibi durumlarda motor içi sıcaklık sensörü ek koruma sağlayabilir.

Her VFD'nin PTC/NTC giriş yapısı aynı değildir. Sensör tipi ve bağlantı üretici kılavuzuna göre yapılmalıdır.

Akım sınırlama ile overload koruması aynı mı?

Hayır.

Akım sınırlandırması, motor akımı belirli limite yaklaşınca sürücünün frekans veya tork komutunu değiştirerek akımın daha fazla yükselmesini önlemeye çalışmasıdır.

Overload koruması ise motorun termal kapasitesinin ne kadarının kullanıldığını izler ve sınır aşılırsa trip verir.

Yani akım limiti koruyucu şekilde müdahale etmeye, overload koruması ise termal sınır aşıldığında durdurmaya çalışır.

Motor stall ile aşırı yük arasındaki ilişki nedir?

Motor stall, motorun istenen hıza ulaşamaması veya yük nedeniyle dönmeyi sürdürememesi durumudur.

Stall sırasında motor yüksek akım çekebilir ve bu durum uzun sürerse motor overload korumasını da tetikleyebilir.

Ancak kavramlar aynı değildir:

Stall = mekanik hareket problemi.
Overload = termal yük problemi.

Bir stall, overload'a sebep olabilir.

Hangi durumlar motor overload'a neden olabilir?

Makinenin gerçekten ağır yüklenmesi: Konveyöre fazla malzeme, pompada mekanik sıkışma, kompresörde zorlanma gibi.

Rulman veya mekanik sürtünme problemi: Mil dönüyor fakat olması gerekenden çok daha fazla tork istiyor.

Uzun süre düşük hız + yüksek tork: Motorun kendi fanıyla soğuması yetersiz kalabilir.

Yanlış V/F ayarı veya aşırı boost: Motor gereksiz manyetik akı ve akım altında çalışabilir.

Motor anma akımının yanlış parametrelenmesi: Elektronik termik model yanlış referansla çalışır.

Çok sık kalkış ve duruş: Motor iki çevrim arasında yeterince soğuyamayabilir.

Yük için küçük motor seçimi: Motor sürekli nominal sınırının üzerinde çalışmak zorunda kalır.

Soğutma problemi: Fan, hava yolu veya ortam sıcaklığı nedeniyle motor ısıyı uzaklaştıramaz.

Eski metindeki “mil kırılması” ise tipik overload nedeni değildir; kırılan mil çoğu durumda motorun mekanik yükünü azaltabilir. Kilitlenmiş rulman, sıkışmış makara veya tıkanmış mekanizma daha doğru overload örnekleridir.

Kısa devre ve toprak kaçağı motor overload sayılır mı?

Hayır.

Kısa devre ve ciddi toprak hatası çok hızlı gelişen elektriksel arızalardır ve ayrı koruma mekanizmalarıyla ele alınırlar.

Motor overload sayfasında bunları nedenler listesine doğrudan koymak iki farklı koruma sınıfını birbirine karıştırır.

Bu ayrım için çıkışta kısa devre ve motor toprak kaçağı konularına bakabilirsiniz.

Tek VFD ile birden fazla motor çalıştırılıyorsa ne olur?

Bu önemli bir istisnadır.

VFD toplam çıkış akımını görür; fakat paralel bağlı motorların her birinin ayrı ayrı ne kadar ısındığını her zaman bilemez.

Örneğin üç adet motor aynı VFD'ye bağlıyken motorlardan biri mekanik olarak aşırı yüklenmiş olsa bile toplam akım sürücünün elektronik termik modelinde beklenen davranışı vermeyebilir.

Bu nedenle üretici talimatına göre her motor için ayrı overload/termik koruma gerekebilir.

Motor overload hatası geldiğinde nasıl ilerlenmeli?

Önce hata kodunun gerçekten motor overload olduğundan emin olun. Drive overload, OC veya overtorque ile karıştırmayın.

Daha sonra motor etiket akımı ile VFD'deki motor rated-current parametresini karşılaştırın.

Makinenin rahat dönüp dönmediğini, yatakları, kayışları, redüktörü ve mekanik yükü kontrol edin.

Hatanın düşük hızda mı, yüksek yükte mi, sık kalkışta mı veya uzun çalışma sonrasında mı geldiğini not edin.

Motorun ve ortamın soğutmasını kontrol edin.

V/F, torque boost, acceleration ve motor tipi gibi parametreleri üretici değerleriyle karşılaştırın.

Neden bulunmadan yalnız overload seviyesini yükseltmek doğru çözüm değildir.

Overload seviyesini yükseltirsem sorun çözülür mü?

Motor gerçekten uygun kapasitede ve koruma ayarı yanlışsa parametrenin düzeltilmesi gerekir.

Fakat motor fiziksel olarak aşırı yükleniyorsa koruma seviyesini yükseltmek yalnız alarmı geciktirebilir ve motor sargısının daha fazla ısınmasına izin verebilir.

Koruma parametresi arızayı tedavi etmez; yalnız motorun ne kadar zorlanmasına izin verileceğini belirler.

Trip sonrası neden hemen reset olmuyor?

Çünkü motor overload korumasının temelinde ısı vardır.

Akım kesildiği anda sargı sıcaklığı sıfıra dönmez. Termik röle veya elektronik model bir süre soğuma bekleyebilir.

Reset davranışı marka ve modele göre manuel, otomatik veya şartlı olabilir. Üreticinin reset prosedürü esas alınmalıdır.

Editörün saha notu

Aşırı yükte ilk bakacağım değer amperdir, ikinci bakacağım şey zamandır.

Motor 5 A etiketliyse 5.4 A görmek tek başına felaket değildir. Asıl soru, bu akımın kaç saniye, kaç dakika veya kaç saat sürdüğüdür.

Bir de motor 50 Hz'de mi çalışıyor, 10 Hz'de mi? Kendi fanıyla soğuyan motor için bu fark büyüktür.

Kısacası motoru yalnız amperle değil, amper + zaman + soğutma üçlüsüyle okuyun. Motoru da cebinizi de daha iyi korursunuz.

Motor aşırı yük koruması hakkında sık sorulan sorular

Motor anma akımını biraz aşınca VFD hemen trip etmeli mi?
Hayır. Motor overload koruması çoğunlukla zaman-akım termal modeline göre çalışır. Aşım büyüdükçe trip süresi kısalır.

OL ile OC aynı hata mı?
Hayır. OL termal aşırı yük; OC ise yüksek akım korumasıdır. OC çok daha hızlı gelişebilir.

Motor overload ile inverter overload aynı mı?
Hayır. Birincisi motorun, ikincisi VFD güç katının termal kapasitesiyle ilgilidir.

Motor 10 Hz'de aynı amperde daha çok ısınabilir mi?
Kendi fanıyla soğuyan standart bir motorda evet; fan daha yavaş döndüğü için motorun soğutma kapasitesi azalabilir.

PTC motoru aşırı yükten korur mu?
Uygun PTC ve değerlendirme devresi motor sıcaklığı tehlikeli seviyeye geldiğinde koruma oluşturabilir. Ancak motor seçimi ve elektriksel korumaların yerini tek başına almaz.

VFD varsa harici termik röleye hiç gerek yok mu?
Tek motorlu birçok uygulamada dahili elektronik termik koruma yeterli olabilir. Birden fazla motor veya özel motorlarda üretici ayrıca termik koruma isteyebilir.

Motor overload sürekli geliyorsa daha büyük VFD takmak çözüm müdür?
Her zaman değil. Motor kendisi küçükse veya mekanik yük fazla ise daha büyük VFD motoru korumaz. Motor, sürücü ve yük birlikte boyutlandırılmalıdır.

Overload korumasını kapatmak doğru mu?
Ancak başka uygun ve doğrulanmış motor termik koruması varsa ve üretici uygulaması bunu gerektiriyorsa değerlendirilmelidir. Korumasız bırakmak doğru yaklaşım değildir.

İlgili VFD hata ve koruma konuları

İnverter Hata Kodları · OC Aşırı Akım · Motor Stall · Akım Sınırlandırması · Çıkışta Kısa Devre

İlgili motor ve sıcaklık konuları

PTC / NTC Sensörler · VFD Seçim Rehberi · Tork Kontrol