IEC 61009

IEC 61009 standardı ve RCBO kaçak akım, aşırı yük ve kısa devre koruması

IEC 61009 Nedir? Kaçak Akım ve Aşırı Akım Korumalı RCBO’lar

IEC 61009, ev ve benzeri kullanımlar için kaçak akım korumasını, aşırı yük ve kısa devre korumasıyla birleştiren RCBO cihazlarını ele alan standart ailesidir. RCBO kısaltması, İngilizce Residual Current Operated Circuit-Breaker with Integral Overcurrent Protection ifadesinden gelir. Türkçede bu cihazlar aşırı akım korumalı kaçak akım devre kesici olarak tanımlanabilir.

Konunun temelindeki MCB, RCCB ve RCBO farkı şudur: MCB aşırı akımı, RCCB artık akımı algılayan koruma sağlar; RCBO her iki koruma görevini aynı cihazda toplar. Bununla birlikte cihazın her arızayı algıladığı veya elektrik çarpmasını her koşulda önlediği düşünülmemelidir.

IEC 61009-1’in Kapsamı Nedir?

IEC 61009-1:2024, RCBO’lar için genel gereklilikleri ve deneyleri tanımlar. Kapsam; 440 V AC’yi aşmayan işletme gerilimlerini, 125 A’i aşmayan anma akımlarını, 50 Hz, 60 Hz veya 50/60 Hz frekanslarını ve 25 kA’i aşmayan anma kısa devre kapasitelerini içerir. Bu değerler standardın kapsam sınırlarıdır; her RCBO’nun 125 A veya 25 kA değerine sahip olduğu anlamına gelmez.

Ayrı kaçak akım koruması sağlayan RCCB’ler için IEC 61008, ev ve benzeri AC tesisatlarındaki otomatik sigortalar için ise IEC 60898-1 temel referanslardandır. RCCB’nin üzerindeki amper değeri, cihazda aşırı yük koruması bulunduğunu göstermez.

RCBO Üç Farklı Durumu Nasıl Ele Alır?

Kaçak akım: Tek fazlı bir devrede fazdan giden ve nötrden dönen akımın dengesi izlenir. Akımın bir bölümü başka bir yoldan dönerse artık akım oluşur. RCBO, bu fark kendi algılama ve açma koşullarına ulaştığında devreyi keser. Burada ölçülen büyüklük, yalnızca topraklama iletkeninden geçen akım değildir.

Aşırı yük: Devrenin taşıyabileceğinden fazla akımın yeterince uzun süre akmasıdır. RCBO’nun aşırı yük koruması, akımın büyüklüğüne ve süresine bağlı çalışır. Kısa devre ise çok daha yüksek arıza akımları oluşturabilir; cihazın kısa devre açma davranışı ve kesme kapasitesi bu durum için değerlendirilir.

Aynı açma kolu, farklı koruma işlevleri tarafından devreye sokulabilir. Bu nedenle RCBO’nun açmış olması, tek başına arızanın kaçak akım mı yoksa aşırı akım mı olduğunu kanıtlamaz.

Etiket Okuma: B16, 30 mA, Tip A ve 6000 Ne Demektir?

Örnek olarak üzerinde B16 — 30 mA — Tip A — 6000 bilgileri bulunan bir RCBO düşünelim. Bunlar aynı özelliğin farklı yazılışları değil, dört ayrı seçim bilgisidir.

Örnek RCBO etiketindeki bilgilerin anlamı
İşaret Anlamı Karıştırılmaması gereken nokta
16 A Anma akımı, In. Kaçak akım hassasiyeti değildir; tam 16 A’de anında açma anlamına gelmez.
B Aşırı akım korumasının B açma eğrisi. Tip B artık akım algılamasıyla aynı sınıflandırma değildir.
30 mA Anma artık çalışma akımı, IΔn. Devrenin yük akımını veya kısa devre kapasitesini belirtmez.
Tip A Sinüzoidal AC ve darbeli DC artık akımlar için algılama sınıfı. Her türlü DC artık akım için koruma sağladığı anlamına gelmez.
6000 İlgili Icn işaretlemesinde 6000 A, yani 6 kA anma kısa devre kapasitesi. Sürekli taşınabilecek akım değildir; geçerli gerilim ve standartla birlikte okunur.

10 A, 16 A veya 32 A seçimi, kablonun akım taşıma kapasitesi ve yükle birlikte yapılır. B, C ve D açma eğrileri değerlendirilirken kalkış akımı kadar, arıza halinde gerekli açmanın sağlanması da önemlidir.

30 mA Koruma ile Tip A, F ve B Seçimi Ayrı Konulardır

30 mA ve 300 mA, farklı artık akım eşiklerini ifade eder. Uygun şartlarda 30 mA veya daha düşük değerli cihazlarla elektrik çarpmasına karşı ek koruma sağlanır. Ancak 300 mA cihaz, 30 mA ek korumanın yerine geçmez; 30 mA cihaz da temel yalıtım ve koruyucu iletken gerekliliklerini ortadan kaldırmaz.

AC, A, F ve B tipleri ise algılanabilen artık akım dalga biçimleriyle ilgilidir. Tip AC sinüzoidal AC’yi, Tip A buna ek olarak darbeli DC’yi algılar. Tip F belirli karma frekanslı artık akımları; Tip B ise bunlara ek olarak düzgün DC artık akımları da kapsar. Tip F ve Tip B için IEC 62423 ek gereklilikler getirir.

Özellikle frekans konvertörlü sistemlerde, yükün oluşturabileceği artık akım dikkate alınmalıdır. “İnverter var, herhangi bir kaçak akım cihazı yeter” yaklaşımı doğru değildir. Cihaz tipi ve uygulama uygunluğu, ekipman üreticisinin talimatlarıyla birlikte belirlenir.

Bir RCBO Açtığında Neye Bakılır?

Kaçak akım nedeniyle açma, yalıtım bozulması veya biriken kaçak akımlarla ilişkili olabilir. Belirli bir cihaz devreye girince açma ise kaçak akımın yanında kalkış akımı veya kısa devre ihtimalini de gündeme getirir. Varsa üreticinin açma nedeni göstergesi ve uygun ölçümler birlikte değerlendirilir.

Ayrı korunan devrelerin nötrlerinin karışması veya koruma cihazının yük tarafındaki uygunsuz nötr-toprak bağlantısı da açmaya yol açabilir. Kaçak akım pensi, yetkin kişinin arızayı araştırırken kullanabileceği araçlardan biridir. Çözüm, ölçmeden amper değerini yükseltmek değildir.

Test Düğmesi Ne Kontrol Eder?

T veya TEST düğmesi, cihazın artık akım koruma işlevini kendi test devresi üzerinden sınar. Topraklama direncini, bütün tesisatın güvenliğini veya aşırı akım korumasının tüm özelliklerini ölçmez. Test aralığı üretici talimatından alınmalıdır. Test düğmesine basıldığında açmama durumunda cihazın sağlam olduğu varsayılmamalı; besleme, bağlantı ve cihaz yetkin bir elektrikçi tarafından kontrol edilmelidir.

Ölçümlü doğrulamada kullanılan RCD test cihazları ile test düğmesi aynı işi yapmaz. IEC 61557-6, tesisata takılı RCD korumasının etkinliğini kontrol eden test ekipmanlarıyla ilgilidir.

RCBO’nun Koruma Sınırı ve Uygunluk Belgeleri

RCBO, topraklamanın yerine geçmez. Topraklama olmadan artık akım algılanabilmesi, tesisatın güvenli olduğu anlamına gelmez. Ayrıca insan üzerinden fazdan nötre akan ve cihazda yeterli akım dengesizliği oluşturmayan tehlikeli bir akım, kaçak akım işlevini çalıştırmayabilir. Aşırı akım koruması da insanı koruyacak kadar küçük akımlarda açmak üzere tasarlanmamıştır.

RCBO’nun standart işlevleri, onu parafudr veya ark hatası algılama cihazı yapmaz. Bu korumalar gerekiyorsa ayrıca değerlendirilir.

IEC 61009 bir ürün standardıdır; tek başına eksiksiz bir tesisat tasarım kılavuzu değildir. Seçimde üretici talimatı, yerel tesisat kuralları ve projenin şartları birlikte uygulanır. EN 61009 gibi bölgesel uyarlamalarda belge baskısı ayrıca kontrol edilir. CE işareti bağımsız test sertifikası değildir; üreticinin uygunluk beyanı ve varsa üçüncü taraf sertifikasının kapsamı incelenmelidir.