IEC 60898

IEC 60898

Hat korumasında doğru açma eğrisi ve kesme kapasitesi

Merhaba, IEC 60898 serisi, ev ve benzeri tesisatlarda kullanılan aşırı akım korumalı devre kesicileri ele alır. Türkiye'de çoğunlukla otomatik sigorta denilen bu cihazlar, aşırı yükte ve kısa devrede devreyi açarak iletkenlerin korunmasına katkı sağlar. Eriyebilir sigorta ile devre kesici arasındaki fark önemlidir: IEC 60898, IEC 60269 kapsamındaki eriyebilir sigortaların standardı değildir.

Serinin AC ve DC bölümleri

IEC 60898-1:2015+A1:2019, 50 Hz, 60 Hz veya 50/60 Hz AC uygulamalarında; fazlar arası anma gerilimi 440 V'u, anma akımı 125 A'i ve anma kısa devre kapasitesi 25 kA'i aşmayan hava kesmeli devre kesicileri kapsar. Bunlar serinin kapsam sınırlarıdır; her ürünün bu değerleri sağladığı anlamına gelmez.

IEC 60898-2:2016, AC yanında DC çalışmaya uygun tek ve iki kutuplu cihazlar için ek gerekleri verir; DC gerilim sınırları sırasıyla 220 V ve 440 V, akım sınırı 125 A, DC kısa devre kapasitesi sınırı 10 kA'dir. IEC 60898-3:2019+A1:2022 ise DC devre kesicileri kapsar; sınırları 440 V DC, 125 A ve 10 kA'dir. AC etiketi, DC kullanım izni vermez; ürünün DC değeri, kutup bağlantısı ve varsa polarite şartı ayrıca kontrol edilir.

Bir cihazın iş yerinde veya makine panosunda kullanılabilmesi yalnızca bulunduğu binayla belirlenmez. Uygulama şartları ve ürün belgeleri değerlendirilir; IEC 60947-2 kapsamındaki devre kesiciler ise bilgilendirilmiş veya uzman kişilerce kurulup işletilmek üzere farklı bir çerçevede ele alınır. Aynı model iki standarda göre farklı anma değerleri taşıyabilir.

B, C ve D karakteristikleri neyi anlatır?

Yaygın termik-manyetik MCB yapısında termik açma, aşırı yükün büyüklüğüne ve süresine bağlıdır; manyetik açma yüksek akımda hızlı kesmeyi sağlar. B, C ve D açma eğrileri esas olarak ani manyetik açma bölgesini ayırır. Harf, cihazın kesme kapasitesini göstermez.

B karakteristiği için ani açma bandı 3–5 × In, C karakteristiği için 5–10 × In, D karakteristiği için 10–20 × In olarak değerlendirilir. Düşük ilk akımlı yüklerde B, daha yüksek kalkış akımlarında C veya D değerlendirilebilir; seçim, yükün akım-zaman davranışı ve tesisatın açma koşullarıyla birlikte yapılır. “Evde B, sanayide D” şeklindeki tek başına bir kural yeterli değildir.

Örneğin aynı 16 A anma akımında, B16 için 48–80 A, C16 için 80–160 A ve D16 için 160–320 A ani açma bantları elde edilir. Bunlar tek bir kesin açma noktası değildir. Bandın altındaki bir aşırı akımda da termik mekanizma, akımın süresine bağlı olarak açabilir.

Editörün notu: Sürekli açan B16'yı C16 veya D16 ile değiştirmek, arızayı gidermiş sayılmaz. Daha yüksek manyetik eşik, özellikle uzun hatlarda hızlı açma koşulunu zorlaştırabilir. Daha yüksek amperli sigortaya geçmek ise kablonun aşırı yük korumasını zayıflatabilir. Önce yük, bağlantılar ve ölçüm sonuçları değerlendirilmelidir.

Termik açma ve pano sıcaklığı

IEC 60898-1 termik deneylerinde 30 °C referans sıcaklığı, 1,13 × In açmama ve 1,45 × In açma akımları kullanılır. Örneğin 16 A cihazda bunlar 18,08 A ve 23,2 A'dir; ilgili deney koşullarında bir saatlik geleneksel süreyle değerlendirilir. Bu değerler anlık açma eşikleri veya izin verilen sürekli yük değerleri değildir.

Gerçek panoda ortam sıcaklığı, yan yana yüklenen cihazlar ve ısı dağılımı kullanılabilir akımı etkiler. Üreticinin sıcaklığa ve gruplamaya ilişkin düzeltme tabloları esas alınır. Sadece ön yüzdeki amper değerine bakarak sıcak bir panoda aynı taşıma kapasitesini varsaymak doğru değildir.

In ile Icn farklı büyüklüklerdir

In, belirtilen koşullardaki anma akımıdır; Icn, IEC 60898 çerçevesindeki anma kısa devre kapasitesidir. Örneğin C16 ve 6000 A işaretli bir cihaz, 16 A anma akımı ve belirtilen gerilimde 6 kA kısa devre kapasitesiyle değerlendirilir. 6000 A değeri, yükün çalışma akımı veya manyetik açma eşiği değildir.

Kesme kapasitesi, montaj noktasındaki beklenen kısa devre akımına uygun olmalıdır. Örneğin hesaplanan değer 8 kA ise, tek başına 6 kA Icn değeri yeterli kabul edilmez. IEC 60947-2 belgelerindeki Icu ve Ics değerleri de Icn ile doğrudan eş tutulmaz; standart, gerilim ve deney koşulları birlikte okunur. Ics, servis kısa devre kesme kapasitesini ifade eder.

Kablo koruması ve arıza akımı birlikte kontrol edilir

Temel aşırı yük koordinasyonu Ib ≤ In ≤ Iz ilişkisiyle başlar: Ib tasarım yük akımı, In koruyucunun anma akımı, Iz ise kablonun gerçek döşeme koşullarındaki akım taşıma kapasitesidir. I2 ≤ 1,45 × Iz koşulu da değerlendirilir; I2, geleneksel süre içinde açmayı sağlayan akımdır. Kablo kesiti ve akım taşıma kapasitesi, döşeme yöntemi, sıcaklık ve gruplamadan bağımsız seçilemez.

Bir tarafta yüksek kısa devre akımını kesebilmek gerekirken, diğer tarafta hattın uzak ucundaki daha düşük arıza akımında da zamanında açma gerekir. Bu nedenle faz-toprak çevrim empedansı ve koruma topraklaması, eğri seçiminin uygulamadaki karşılığını belirler. Sadece yüksek kA değeri seçmek, bütün koruma koşullarını sağlamaz.

MCB, RCCB ve RCBO ayrımı

MCB, RCCB ve RCBO'nun görevleri farklıdır. MCB aşırı akım koruması sağlar; tek başına artık akım algılama işlevi taşımaz. IEC 61008 ailesindeki RCCB, artık akım koruması sağlar ancak kendi başına aşırı akım koruması sağlamaz. IEC 61009 ailesindeki RCBO ise artık akım ve aşırı akım işlevlerini birleştirir.

MCB üzerindeki B açma eğrisi ile B tipi kaçak akım cihazı aynı sınıflandırma değildir. Birincisi aşırı akımdaki açma davranışını, ikincisi artık akım dalga şekillerine duyarlılığı anlatır. Bu iki “B” ifadesi birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Seçicilik, montaj ve arıza sonrası değerlendirme

Seçicilik, arızaya en yakın uygun koruyucunun açması ve diğer devrelerin beslemesinin sürmesidir. Üst ve alt cihaz arasında yalnızca amper farkı bırakmak bunu garanti etmez. Yedek koruma ise üst cihazın akım sınırlamasından yararlanılan farklı bir koordinasyondur; üreticinin belirli cihaz çifti, gerilim ve arıza seviyesi için verdiği tablolar kullanılmalıdır.

Pano yerleşiminde terminale uygun iletken, belirtilen sıkma torku, bara uyumu ve ısı dağılımı dikkate alınır. Ürün belgesinde model, kutup yapısı, anma gerilimi, eğri, In, ilgili standarda göre kesme kapasitesi ve izlenebilirlik bilgileri karşılaştırılır. Standardın numarasının yazması, bütün tesisatın uygunluğunu tek başına kanıtlamaz.

Devre kesicinin neden açtığı araştırılırken, MCB mi yoksa kaçak akım cihazı mı açtı ayrımı yapılır. Yeniden kurulduğunda hemen açan cihaz art arda zorlanmamalıdır. Hasar, ısınma veya ciddi kısa devre sonrasında tekrar kullanım kararı üretici talimatı ve uzman incelemesiyle verilir; değişim ve bağlantı işlemleri enerjisi güvenli biçimde kesilip gerilimsizliği doğrulanmış tesisatta yetkin kişilerce yürütülür.

İlgili teknik sayfalar

EN 60898
Sigorta, kaçak akım ve elektrik güvenliği
IEC standartları rehberi