Motor stall nedir?

Motor stall nedir - asenkron motorda tork kaybı ve kararlı çalışma bölgesi

Motor Stall Nedir?

Motor stall çoğu kaynakta “motorun kilitlenmesi” veya “milin durması” şeklinde anlatılır. Bu, stall'ın mümkün sonuçlarından biridir; fakat kavramı tek başına açıklamaz.

Özellikle bir asenkron motorda stall, motorun mevcut çalışma şartlarında yükü karşılayacak yeterli elektromanyetik torku artık oluşturamaması ve kararlı tork-hız çalışma noktasını kaybetmesi olarak düşünülebilir.

Motor stall olduğunda mil tamamen durmuş olabilir. Fakat motor çok düşük hızda sürünüyor, titreşiyor veya kararsız biçimde hareket ediyor da olabilir.

Bu nedenle:

Motor Stall ≠ yalnızca kilitli rotor.
Kilitli rotor, stall'ın en ağır örneklerinden biridir.

VFD'nin bu olayı nasıl algılayıp hata verdiğini arıyorsanız konu biraz farklıdır. Bunun için Motor Stall Hatası Nedir? sayfasına geçebilirsiniz. Bu sayfada ise önce stall olayının kendisini anlamaya çalışacağız.

250 Hz deneyi · Tork ve slip · Kilitli rotor · Uçak motorunda stall · SSS

Asenkron motorda stall'ın temel mantığı

Asenkron motorun statoru döner bir manyetik alan oluşturur. Rotor bu alanı birebir yakalayıp senkron hızda dönmez; normal çalışmada arada küçük bir hız farkı yani kayma (slip) bulunur.

Yük arttığında rotor biraz daha yavaşlar, slip büyür ve motor daha fazla tork üretmeye çalışır.

Fakat bunun da bir sınırı vardır.

Motorun ulaşabildiği en yüksek tork değerine maksimum tork, breakdown torque veya pull-out torque denir.

Yükün istediği tork motorun o çalışma noktasında sağlayabileceği maksimum torkun üzerine çıkarsa artık sağlıklı bir denge noktası kalmaz.

Motor yavaşlar → slip büyür → çalışma noktası bozulur → motor kararlı biçimde yükü sürdüremez.

İşte stall'ın fiziksel özü budur.

“Motor alanı yakaladı” ne demek?

Sahada sık kullanılan “motor alanı yakaladı” sözü anlaşılır bir ifadedir; fakat teknik olarak asenkron motor rotorunun senkron döner alanı gerçekten yakalaması gerekmez.

Rotor normal çalışmada da senkron hızın biraz altında kalır.

Burada anlatılmak istenen şudur:

Motor yeniden yeterli tork üretebildiği kararlı slip bölgesine girdi ve hızlanmaya başladı.

Yani bundan sonra “alanı yakaladı” dersek bunu bu anlamda kullanacağız.

50 Hz motoru 250 Hz'e çıkarırsak ne olur?

4 kutuplu, 50 Hz'de yaklaşık 1400 d/d çalışan standart bir asenkron motor düşünelim.

100 Hz civarında teorik senkron hız 3000 d/d olur ve uygun bir motor/yük kombinasyonunda gerçek hız yaklaşık 2800 d/d civarında görülebilir.

Fakat frekansı 200–250 Hz gibi çok daha yüksek değerlere taşıdığınızda sadece “senkron hız yükseldi” diye düşünmek yeterli değildir.

Motorun anma gerilimine ulaşıldıktan sonra VFD artık gerilimi frekansla aynı oranda yükseltemez.

Motor alan zayıflatma bölgesine girer.

Manyetik akı azalır ve özellikle motorun maksimum / pull-out tork kapasitesi çok hızlı düşer.

Basitleştirilmiş olarak alan zayıflatma bölgesinde:

Tmax yaklaşık 1 / f² ile azalabilir.

50 Hz'deki maksimum tork kapasitesini yalnız karşılaştırma amacıyla %100 kabul edersek:

100 Hz → yaklaşık %25
150 Hz → yaklaşık %11
250 Hz → yaklaşık %4

Bu değerler belirli bir motorun gerçek ölçüm sonucu değildir; alan zayıflatmanın neden dramatik olabileceğini gösteren basitleştirilmiş karşılaştırmadır.

Gerçek sınır; motor tasarımı, besleme gerilimi, VFD akım kapasitesi, kontrol yöntemi, yük, atalet ve mekanik kayıplara göre değişir.

250 Hz verildiğinde motor neden zırlar ama dönmez?

Çünkü sürücünün ekranda 250 Hz göstermesi, rotorun o frekansa karşılık gelen hıza ulaştığı anlamına gelmez.

Stator alanı çok hızlı dönmektedir fakat motorun o çalışma bölgesindeki kullanılabilir torku yükü ve mekanik kayıpları yenmeye yetmeyebilir.

Motor:

akım çekebilir,
manyetik ses çıkarabilir,
mil mekanik olarak tamamen serbest olabilir,
ama yine de sağlıklı biçimde hızlanamayabilir.

Bu tabloyu “mil kilitli değil, o halde stall değil” diye dışlamak motor davranışının önemli bir bölümünü gözden kaçırır.

Frekansı düşürünce neden birden dönmeye başlıyor?

250 Hz'den aşağı doğru indiğimizi düşünelim.

Frekans düştükçe alan zayıflatma azalır ve motorun kullanılabilir maksimum torku yükselir.

Bir noktada motorun üretebildiği tork:

yük torku + sürtünme + hızlanma için gereken torktan

daha büyük hale gelir.

İşte o anda motor yeniden hızlanabilir ve kararlı çalışma bölgesine geçebilir.

Bu geçişin 120 Hz mi, 150 Hz mi, başka bir frekans mı olacağı evrensel değildir. Motor ve yük belirler.

Canlı Motor Stall Deneyi

Aşağıdaki modelde varsayımsal bir 50 Hz / 4 kutuplu asenkron motor kullanıyoruz. Yükü %15'te bırakıp önce 250 Hz'e çıkın; ardından Frekansı Yavaşça Düşür butonuna basın.

Modelde motorun maksimum tork kapasitesi yük ihtiyacının altındaysa kararlı çalışma noktası oluşmuyor. Frekans yeterince düşünce maksimum tork yeniden yükün üzerine çıkıyor ve motor hızlanmaya başlıyor.

VFD DERELL Çıkış Frekansı 250 Hz Teorik Senkron Hız 7500 rpm Motor Durumu STALL Rotor KARARSIZ 4 KUTUP AC MOTOR Model Gerçek Hız kararsız / çok düşük YÜK %15 TORK DENGESİ Maks. tork kapasitesi %4 Yük ihtiyacı %15 Kararlı nokta YOK Sonuç STALL Motorun kullanılabilir maksimum torku Yükün istediği tork Motor enerjili fakat yükü karşılayacak kararlı tork noktası yok. Model öğretim amaçlıdır. Gerçek stall frekansı motor, gerilim, yük, sürücü, akım limiti ve kontrol yöntemine göre değişir.

Animasyonda neden 250 Hz'de 7500 rpm yazıyor ama motor dönmüyor?

Çünkü 7500 rpm teorik senkron hızdır.

Bu yalnız statorun döner alanının hızını gösterir.

Motorun gerçekten 7500 rpm'e çıkabilmesi için o çalışma bölgesinde yükü hızlandıracak ve sürdürecek yeterli torku üretebilmesi gerekir.

VFD ekranındaki frekans ile gerçek rotor hızı aynı şey değildir.

Peki mekanik olarak kilitlenmiş motor stall değil mi?

Elbette stall'dır. Ancak stall'ın tamamı bu değildir.

Mekanik kilit, çok ağır yük veya sıkışmış redüktör nedeniyle motor ürettiği torkla yükü yenemeyebilir ve rotor tamamen durabilir.

Bu durumda stall'ın son noktalarından biri olan locked-rotor / kilitli rotor durumu oluşur.

Konveyör sıkışması nedeniyle motorun mekanik stall olması

Bu görselde konveyöre sıkışmış bir cisim motor ve redüktörün hareketini engelliyor. Bu, motor stall'ın mekanik yük kaynaklı çok net bir örneğidir.

Ancak 250 Hz örneğinde milin önünde böyle bir engel yoktur. Oradaki problem motorun o çalışma bölgesinde yeterli elektromanyetik tork kapasitesine sahip olmamasıdır.

Motor Stall ile Motor Stall Hatası neden ayrı sayfalar?

Motor Stall fiziksel olaydır.

Motor Stall Fault ise VFD üreticisinin bu olayı veya kendi tanımladığı stall bölgesini izleyip alarm/trip üretme şeklidir.

Bir VFD gerçek rotor hızını hiç ölçmeden yalnız:

akım + çıkış frekansı + zaman

gibi bilgilerden stall koruması oluşturabilir.

Bu yüzden VFD'nin ekranda Motor Stall yazması ile elektromekanik stall'ın bütün fiziği aynı şey değildir.

VFD koruması ve teşhis tarafı için Motor Stall Hatası sayfasını kullanın.

Magazin: Uçak motoru stall olunca motor gerçekten duruyor mu?

Hayır. Buradaki benzetmenin güzel tarafı da bu.

Jet motorlarında kullanılan compressor stall terimi, kompresör içerisindeki hava akışının kararlı çalışma şartını kaybetmesini anlatır. Kompresör kanatları üzerindeki akış bozulabilir, basınç üretimi dengesizleşebilir, gürültü ve titreşim oluşabilir.

Motor mili bu sırada dönmeye devam edebilir.

Hatta NASA'nın klasik turbojet deneylerinde compressor stall sırasında motor devrinin artmaya devam ettiği testler bile rapor edilmiştir.

FAA da compressor stall'ın geçici, aralıklı veya sürekli olabileceğini ve bazı geçici olayların çok hızlı biçimde kendiliğinden toparlanabileceğini anlatır.

Elektrik motorundaki stall ile jet motorundaki compressor stall aynı fizik değildir.

Ama İngilizce kelimenin verdiği güzel ders aynıdır:

STALL = STOP değildir.

STALL = sistemin normal ve kararlı çalışma rejimini kaybetmesidir.

Motor stall ile aşırı akım aynı mıdır?

Hayır.

Motor stall olduğunda akım artabilir fakat stall'ın tanımı “akım yüksek” değildir.

Özellikle çok yüksek frekanstaki alan zayıflatma örneğinde motor beklediğinizden daha düşük akım çekerken bile yükü döndürecek yeterli tork kapasitesine sahip olmayabilir.

OC / aşırı akım ayrı bir koruma konusudur.

Motor stall ile düşük tork / underload aynı mıdır?

Hayır.

Motor stall'da mevcut yük motorun kullanılabilir tork kapasitesini yenebilir.

Underload / düşük yük algılamasında ise çoğu VFD motorun beklenen yükünün ortadan kalkmasını izler.

Örneğin:

Konveyör sıkıştı → stall olabilir.
Konveyör kayışı koptu → underload olabilir.

Motor stall nedenleri nelerdir?

Aşırı mekanik yük: Yük torku motorun sağlayabildiği torktan büyüktür.

Mekanik sıkışma: Rulman, redüktör, konveyör, fren veya başka bir mekanizma hareketi engeller.

Çok yüksek çalışma frekansı: Alan zayıflatma nedeniyle maksimum tork kapasitesi yükün altına düşebilir.

Yetersiz motor: Motor uygulamanın kalkış veya sürekli tork ihtiyacına uygun değildir.

Düşük veya yanlış motor gerilimi: Motor akısı ve tork kapasitesi düşebilir.

Yanlış V/F ayarı: V/F kontrol karakteristiği motora ve yüke uygun olmayabilir.

Yanlış motor parametreleri: vektör kontrol kullanılan sistemlerde hatalı motor modeli tork performansını bozabilir.

Çok kısa hızlanma süresi: Makinenin ataleti için gereken ivmelenme torku fazla olabilir.

Stall uzun sürerse motora ne olur?

Motor stall bölgesinde uzun süre kalırsa elektrik enerjisinin büyük bölümü yararlı mekanik işe dönüşemez.

Akım ve motor kayıpları sargı sıcaklığını yükseltebilir.

Sonuç olarak motor aşırı yük koruması, aşırı akım veya başka korumalar devreye girebilir.

Bu yüzden gerçek stall durumu “birkaç kez daha resetleyelim” diye denenmesi gereken bir çalışma şekli değildir.

Motor Stall hakkında sık sorulan sorular

Motor stall ne demektir?
Motorun yük ile motor torku arasında kararlı çalışma noktasını kaybetmesi ve gereken hareketi sürdürememesi durumudur.

Stall demek motor durmuş demek mi?
Hayır. Motor tamamen durmuş olabilir; fakat yavaş, kararsız veya titreşimli hareket ederken de stall bölgesinde olabilir.

Kilitli rotor stall mıdır?
Evet. Locked rotor, motor stall'ın ağır örneklerinden biridir.

Her stall kilitli rotor mudur?
Hayır.

50 Hz motor 250 Hz'de neden kalkmayabilir?
Anma frekansının çok üzerinde alan zayıfladığı için motorun maksimum tork kapasitesi yük ihtiyacının altına düşebilir.

100 Hz'de çalışan motor neden 250 Hz'de çalışmayabilir?
Daha yüksek teorik hız, daha yüksek kullanılabilir tork anlamına gelmez. Alan zayıflatmada durum tersine dönebilir.

Frekansı düşürünce motor neden bir anda hızlanıyor?
Motorun maksimum tork kapasitesi yeniden yük torkunun üzerine çıkar ve kararlı çalışma noktası oluşur.

Motor stall olurken mutlaka aşırı akım verir mi?
Hayır. Akım davranışı motor, sürücü, frekans ve yük şartlarına bağlıdır.

Uçak motorundaki stall ile elektrik motoru stall aynı mı?
Hayır. Fizikleri farklıdır. Ortak nokta, “stall” kelimesinin mutlaka fiziksel durma anlamına gelmemesidir.

VFD ekranındaki Motor Stall Fault bu olayla aynı mı?
İlişkilidir fakat VFD kendi programlanmış algılama yöntemini kullanır. Ayrıntılar için Motor Stall Hatası sayfasına bakılmalıdır.

İlgili motor konuları

Motor Stall Hatası · AC Motor Nedir? · V/F Kontrol · Vektör Kontrol

İlgili VFD koruma konuları

OC Aşırı Akım · Motor Aşırı Yük · Düşük Tork / Underload