Elektrik sigortası nedir ve ana işlevi nedir?

Devreyi açarak aşırı akımın zararını sınırlamak
Merhaba dostlar, elektrik sigortası, bir devreden geçen aşırı akımı keserek kabloların ve uygun şekilde eşleştirilmiş ekipmanların zarar görme riskini azaltan bir koruma elemanıdır. Temel amaç, arıza akımının oluşturduğu ısınmayı ve yangın riskini sınırlandırmaktır. Burada öncelikle eriyen telli sigortayı açıklıyoruz; sigorta türleri arasında günlük dilde aynı adla anılan farklı koruma cihazları da bulunur.
Editörün notu: Eriyen telli sigorta ile otomatik sigorta aynı mekanizmayla çalışmaz. Birincisinin içindeki eleman erir ve sigorta değiştirilir; ikincisi kontaklarını açar. Ayrıca üzerindeki 10 A yazısı, akım 10,01 A olduğunda mutlaka anında açacağı anlamına gelmez. Açma davranışı, akımın büyüklüğüne ve ne kadar sürdüğüne bağlıdır.
Eriyen telli sigorta nasıl çalışır?
Sigorta, koruyacağı akım yoluna seri bağlanır. İçindeki ince metal tel veya şerit, normal çalışma koşullarında yük akımını taşır. Akım arttığında bu elemanın direnci üzerinde oluşan ısı da artar. Isınma belirli bir süre devam edip elemanın dayanımını aştığında tel erir ve iletken yol ayrılır.
Ancak telin erimesi, akımın aynı anda tamamen bittiği anlamına gelmez. Açılan aralıkta elektrik arkı oluşabilir. Gövde ve varsa kuvars kumu gibi dolgu malzemeleri, tasarımına bağlı olarak bu arkın söndürülmesine yardımcı olur. Toplam kesme süresi, erime öncesi süre ile ark süresinin toplamıdır. Bu nedenle sigortanın yalnızca tel kalınlığına bakılarak değerlendirilmesi doğru değildir.
Aşırı yük ile kısa devre arasındaki fark
Aşırı yük, devrenin normal akım yolundan, tasarlanan değerin üzerinde akım çekilmesidir. Örneğin aynı hatta bağlanan yüklerin toplamı kablonun izin verilen akımını aşabilir. Kısa devrede ise farklı potansiyeldeki noktalar arasında düşük empedanslı bir yol oluşur; akım çok daha yüksek seviyelere çıkabilir. Sigortanın her iki duruma karşı davranışı, seçilen tipe göre değerlendirilir.
Bir sigorta küçük bir aşırı akımı bir süre taşıyabilirken, büyük arıza akımını çok daha kısa sürede kesebilir. Bu ilişki zaman-akım eğrisi ile gösterilir. Dolayısıyla anma akımı, tek başına sabit bir açma eşiği değildir. Sigorta amper değeri ile yük arasındaki ilişki, kablonun taşıma kapasitesi ve izin verilen açma süresiyle birlikte ele alınmalıdır.
Gövde biçimi, açma hızı ve kullanım alanı
Cam tüplü ve seramik kartuş sigortalar cihazlarda ve panolarda; bıçaklı otomotiv sigortaları araç devrelerinde; farklı endüstriyel tipler ise güç dağıtımında kullanılır. Cam tüplü sigorta da bir kartuş sigorta çeşididir. Bu adlar tamamen ayrı teknik sınıflar değildir; sigorta çeşitlerinin farkları anlatılırken gövde biçimi ile elektriksel özellikler karıştırılmamalıdır.
Hızlı sigortalar ile gecikmeli sigortalar, aynı amperde olsalar bile aynı şekilde davranmaz. Gecikmeli bir tip, uygun seçildiğinde motorun veya transformatörün kısa süreli kalkış akımını taşıyabilir. Hassas yarıiletkenlerin korunması ise özel hızlı tipler ve üretici koordinasyonu gerektirebilir. Aynı boyut ve aynı amper, eşdeğer koruma demek değildir.
Otomatik sigorta ve diğer koruma cihazları
Otomatik sigorta, eriyen tel yerine bir açma mekanizması ve kontaklar kullanır. Yaygın termik-manyetik modellerde termik bölüm aşırı yüke, manyetik bölüm yüksek kısa devre akımına tepki verir. Arıza giderildikten ve cihazın durumu değerlendirildikten sonra yeniden kurulabilir. MCB, kaçak akım rölesi ve RCBO arasındaki fark, panodaki cihazın hangi tehlikeye karşı koruma sağladığını anlamak için önemlidir.
Sıradan bir aşırı akım sigortası, elektrik çarpmasına karşı tek başına yeterli koruma sağlamaz. Kaçak akım koruma cihazları uygun koşullarda artık akımı algılar; aşırı akım korumasıyla görevleri farklıdır. Motor devrelerinde kullanılan termik röle ise aşırı yük korumasının parçasıdır ve tek başına yüksek kısa devre akımını kesen bir sigortanın yerine geçmez.
Doğru seçimde amperden başka neye bakılır?
Gerilim değeri, sigortanın arıza akımını güvenle kesebileceği devre gerilimiyle ilgilidir; gerilimi düzenlediğini göstermez. Kullanım gerilimi, ürünün belirtilen gerilim sınırını aşmamalıdır. AC ve DC uygunluğu ayrıca kontrol edilmelidir. Üzerinde yalnızca AC değeri verilen bir sigortanın aynı gerilimde DC kullanımına uygun olduğu varsayılamaz.
Kesme kapasitesi, belirli koşullarda güvenle kesilebilecek en yüksek beklenen arıza akımıdır. Devrenin normalde birkaç amper çekmesi, kısa devre akımının da birkaç amper olacağı anlamına gelmez. Sigortanın kesme kapasitesi, takıldığı noktadaki beklenen kısa devre akımından düşük olmamalıdır. Bu değer, sigortanın anma akımıyla karıştırılmamalıdır.
Ortam sıcaklığı, kapalı panodaki ısınma, sigorta yuvası, temas kalitesi ve tekrarlanan akım darbeleri de önemlidir. Özellikle güç kaynakları ilk enerjilendiğinde kısa süreli yüksek giriş akımı çekebilir. Yüksek güçlü cihazlarda sigorta seçimi, yalnızca cihazın watt değerine bakılarak yapılamaz. Kapsamlı sigorta seçiminde üretici verileri ve ilgili sigorta standartları birlikte değerlendirilir.
Sahadan anlaşılır bir örnek
Bir kontrol panosundaki güç kaynağı ilk açılışta yüksek akım çekiyor ve hızlı tip sigorta sık sık açıyorsa, doğrudan daha yüksek amperli sigorta takmak doğru çözüm değildir. Önce kalkış akımı, olası arıza, kablo kapasitesi ve üreticinin istediği karakteristik incelenir. Gecikmeli tipe geçmek ancak bu koşullar uygunsa anlamlıdır. Sigortanın açmaması, devrenin güvenli olduğunun kanıtı değildir.
Kontrol ve değiştirmede doğru yaklaşım
Sigorta değişiminde önce bütün enerji kaynakları ayrılmalı, yeniden enerjilenme önlenmeli ve uygun yöntemle gerilimsizlik doğrulanmalıdır. Kondansatörlerde depolanan enerji de dikkate alınır. Sigorta değişimi güvenlik önlemleri tamamlanmadan yuvaya müdahale edilmemelidir. Atmış sigorta tel, folyo veya başka bir iletkenle köprülenmez; açma sorunu daha yüksek amper takılarak gizlenmez.
Değiştirme gereği yalnızca gövdeye bakılarak kesinleştirilemez; cam içindeki tel her zaman açıkça görünmez. Sigortanın sağlamlığı ve değiştirme ihtiyacı, enerjisiz ve devrenin uygun şekilde ayrıldığı koşullarda yapılan kontrolle değerlendirilir. Yuvada gevşeklik, kararma veya erime varsa sebebi de giderilmelidir. Yeni sigorta, cihazın belirttiği tip, amper, gerilim, kesme kapasitesi ve karakteristik şartlarını karşılamalıdır.
İlgili konular
Sigorta neden atar veya yanar? Arızayı bulmadan tekrarlanan değişimin neden çözüm olmadığını inceleyin.
Sigorta kutusunun yerleşimi ve bakımı, bağlantıların ve çalışma ortamının korunmaya etkisini açıklar.
Elektrik sigortalarının ev güvenliğindeki rolü, aşırı akım korumasını konut tesisatı açısından ele alır.
Hangi tip sigorta kullanılmalı? Kullanım alanı ile koruma karakteristiğini birlikte değerlendirin.
IEC 60269, alçak gerilim sigortalarının standart çerçevesini anlamak için ilgili bir başlıktır.
Kablo kesitine göre akım taşıma kapasitesi, koruma elemanı seçilirken kablonun sınırlarının neden belirleyici olduğunu açıklar.
Kontaktörler, yükü kumanda eder; arıza akımını kesme görevi uygun koruma elemanıyla koordine edilmelidir.
Topraklama, hata akımı yolunun ve elektrik güvenliğinin sigortayla birlikte değerlendirilmesini sağlar.
SSR röleler, yarıiletken çıkışları nedeniyle uygun kısa devre koruması ve üretici koordinasyonu gerektirebilir.
Röleler ve soketler, kumanda devrelerinde kontak kapasitesiyle koruma değerinin birlikte düşünülmesi gereken elemanlardır.