Dinamik frenleme nedir?

Dinamik frenleme nedir?
Dinamik frenleme, bir AC motor veya servo motor yavaşlarken ortaya çıkan mekanik enerjinin elektrik enerjisine dönüşmesi ve bu enerjinin kontrollü biçimde sistemden uzaklaştırılmasıdır. Hız kontrol cihazlarında en yaygın yöntem, motorun ürettiği rejeneratif enerjiyi sürücünün DC barasına almak ve daha sonra bir fren kıyıcı ile fren direnci üzerinden ısıya dönüştürmektir.
Motor hızlanırken enerji şebekeden motora doğru akar. Fakat yüksek ataletli bir makineyi hızlı yavaşlattığınızda enerji akışı tersine dönebilir. Motor birkaç saniyeliğine jeneratör gibi davranır. İşte dinamik frenleme konusu tam olarak bu ters enerji akışının nasıl yönetileceğiyle ilgilidir.
İlgili bölümler: Fren dirençleri · Fren kıyıcı / DBU · DC bara · Servo sistemler · PLC–HMI
Motor frenleme sırasında neden enerji üretir?
Dönen motorun rotoru ve ona bağlı makine parçaları belirli miktarda kinetik enerji taşır. Sürücü motorun hızını hızlı biçimde azaltmaya çalıştığında bu enerji bir anda yok olmaz. Mekanik sistem motoru döndürmeye devam eder ve motorun elektromanyetik yapısı nedeniyle enerji elektrik tarafına geri aktarılır.
Bu durumda motor artık yalnızca elektrik tüketen bir yük değildir; kısa bir süre için elektrik üreten bir makine gibi davranabilir. Üretilen enerji sürücünün DC link kondansatörlerine akar ve DC bara gerilimini yükseltir.

Dinamik frenlemenin çalışma mantığı
Aşağıdaki küçük demo yalnızca enerji akışını göstermek içindir. Çalıştır durumunda sürücü motora enerji gönderir. Frenle seçildiğinde motor yavaşlar, rejeneratif enerji DC baraya gelir ve bara belirlenen frenleme eşiğine yaklaştığında fren kıyıcı direnci devreye alır. Sal durumunda ise motor kontrollü fren torku olmadan kendi mekanik kayıplarıyla yavaşlar.
Gösterim öğreticidir; gerçek DC bara ve fren kıyıcı eşikleri sürücü modeline göre değişir.
DC bara neden yükselir?
Standart diyot doğrultuculu bir hız kontrol cihazında enerji normalde şebekeden sürücüye doğru akar. Motor rejenerasyona geçtiğinde ise enerji DC baraya geri gelir. Giriş doğrultucusu bu enerjiyi normal şartlarda şebekeye geri gönderemez. Sonuç olarak DC link kondansatörleri şarj olur ve bara gerilimi yükselir.
Bu artış sürücünün izin verdiği seviyeyi geçerse cihaz DC Bus Overvoltage veya üreticiye göre benzer isimli bir aşırı gerilim hatası verebilir. Yavaşlama rampasını uzatmak bazı uygulamalarda sorunu azaltabilir; fakat makine gerçekten hızlı durmak zorundaysa enerjinin başka bir yere aktarılması gerekir.
Fren kıyıcı ve fren direnci ne yapar?
Fren kıyıcı, DC bara gerilimini takip eden elektronik anahtarlama katıdır. Bara belirlenen seviyeye çıktığında uygun fren direncini DC baraya bağlar. Enerji direnç üzerinde ısıya dönüşür. Bara gerilimi düştüğünde kıyıcı tekrar kapanır.
Sürücünün içinde fren transistörü bulunuyorsa doğrudan direnç bağlanabilen terminaller olabilir. Daha yüksek güçlerde veya cihazın dahili frenleme kapasitesinin yeterli olmadığı uygulamalarda harici DBU fren kıyıcı kullanılması gerekebilir.
Editörün notu: Sahada fren direnci sorulduğunda ilk soru genellikle “kaç ohm takalım?” oluyor. Aslında önce makineye bakmak lazım. Ne kadar yük dönüyor, hangi hızdan kaç saniyede duracak ve bunu saatte kaç kere yapacak? Bunları bilmeden yalnız ohm veya motor kW'sına bakarak direnç seçmek yarım iştir.
Fren direnci seçiminde neden yalnız watt yeterli değildir?
Fren direncinde en az üç ayrı konu birlikte değerlendirilir. Birincisi sürücünün fren transistörü için izin verdiği minimum direnç değeri. İkincisi bir frenleme sırasında ortaya çıkan tepe güç ve enerji. Üçüncüsü ise bu frenlemenin ne kadar sık tekrarlandığını gösteren duty cycle ve ortalama termal güç.
Örneğin 3 saniye fren yapıp 5 dakika çalışan bir makine ile 3 saniyede bir hızlanıp yeniden frenleyen servo eksen aynı dirençle değerlendirilemez. Etiket üzerinde aynı watt yazsa bile dirençlerin termal yapıları ve izin verilen kısa süreli yükleri farklı olabilir.
Bu yüzden OtomasyonAVM'deki fren dirençleri konusunu yalnız bir aksesuar satırı olarak görmüyoruz. Direnç değeri, frenleme enerjisi, çalışma çevrimi ve montaj koşulu aynı hesabın parçalarıdır.
Dinamik frenleme nerelerde özellikle önemlidir?
Vinç, kaldırma ve düşey eksenlerde yük motoru kendisi döndürebilir. İniş sırasında sistem uzun süre rejeneratif bölgede kalabilir. Bu durumda kısa süreli bir duruş freninden çok sürekli veya tekrarlayan enerji yönetimi söz konusudur.
Konveyörlerde, özellikle aşağı eğimli ve ağır malzeme taşıyan sistemlerde yük motoru sürükleyebilir. Santrifüj, fan, testere, büyük tambur ve yüksek ataletli makinelerde ise sorun yükün uzun süre dönmek istemesidir.
Servo sistemlerde konu daha da belirgindir. Hızlı pozisyonlama yapan bir eksen vardiya boyunca binlerce kez hızlanıp frenleyebilir. Bu nedenle rejeneratif enerji hesabı çoğu servo uygulamasında tasarımın başında düşünülmesi gereken bir konudur.
Dinamik frenleme ile DC enjeksiyon aynı şey midir?
Hayır. DC enjeksiyon frenlemesi motor sargılarına DC akım uygulanarak sabit manyetik alan oluşturulmasıdır. Frenleme enerjisinin önemli bölümü motor içinde ısıya dönüşür. Dirençli dinamik frenlemede ise motorun rejeneratif enerjisi DC baraya gelir ve fren direncinde harcanır.
İki yöntem aynı makinede farklı amaçlarla bulunabilir; ancak çalışma prensipleri aynı değildir. DC enjeksiyon özellikle son düşük hız bölgesinde veya kısa duruşlarda işe yarayabilirken, yüksek enerjili rejeneratif frenlemede dirençli veya rejeneratif enerji yönetimi daha anlamlıdır. Ayrıntı için DC frenleme bölümüne bakabilirsiniz.
Direnç yerine enerji şebekeye geri verilebilir mi?
Evet. Rejeneratif sürücüler veya aktif ön uçlu sistemler uygun tasarımda frenleme enerjisini ısıya çevirmek yerine şebekeye geri aktarabilir. Çok sık fren yapan veya uzun süre rejeneratif çalışan yüksek güçlü makinelerde bu yaklaşım hem pano içindeki ısıl yükü hem de boşa harcanan enerjiyi azaltabilir.
Başka bir çözüm de ortak DC bara kullanmaktır. Bir eksen frenlerken başka bir eksen hızlanıyorsa rejeneratif enerjinin bir kısmı sistem içerisinde doğrudan diğer sürücü tarafından kullanılabilir. Bu yapı özellikle çok eksenli servo makinelerde değerlidir.
PLC ve HMI ile frenleme sistemi izlenebilir mi?
Sürücü haberleşme üzerinden gerekli verileri veriyorsa PLC veya HMI üzerinde DC bara gerilimi, overvoltage hataları, sürücü yükü, frenleme durumu ve arıza geçmişi izlenebilir. Harici fren direncinde termik kontak veya sıcaklık algılama elemanı bulunuyorsa bu sinyal de kontrol sistemine alınabilir.
Böylece yalnız “sürücü neden trip verdi?” sorusuna değil, hangi makine hareketinden hemen sonra trip verdi? sorusuna da cevap bulunabilir.
Sahada sık yapılan hatalar
Direnci yalnız motor kW'sına göre seçmek, sürücünün izin verdiği minimum ohm değerini görmezden gelmek, duty cycle hesabı yapmamak ve fren direncini havasız pano içine sıkıştırmak en yaygın problemlerdendir.
Bir başka hata, DC bara overvoltage gördüğünde yalnız yavaşlama parametresiyle oynamaktır. Bazen rampa gerçekten çok kısadır; fakat bazen makinenin ürettiği rejeneratif enerji mevcut frenleme donanımının taşıyabileceğinden fazladır.
Sahadan kısa not: Fren direnci gerçekten basit görünen ama yanlış seçildiğinde bütün sürücüyü peşinden sürükleyebilen bir parçadır. Bizim için doğru direnç “cihaza elektriksel olarak bağlanan direnç” değil; makinenin frenleme enerjisini tekrar tekrar güvenli biçimde taşıyabilen dirençtir.
İlgili OtomasyonAVM konuları
Fren dirençleri, DBU fren kıyıcılar, DC bara, DC frenleme, VFD teknik rehberi, servo sistemler ve PLC–HMI otomasyonu bu konuyu tamamlayan bölümlerdir.
Güvenlik: DC bara üzerinde sürücünün enerjisi kesildikten sonra da tehlikeli gerilim kalabilir. Fren dirençlerinin yüzey sıcaklığı çalışma sırasında çok yüksek seviyelere çıkabilir. Müdahaleden önce üreticinin belirttiği deşarj süresine uyulmalı ve DC bara gerilimi uygun ölçüm cihazıyla doğrulanmalıdır.